Nupui leh Sorkar hi Enchhin chi a ni lo
Mi pawimawh tu emaw chuan, "Nupui leh Sorkar hi chu en chhin chi an ni lo" a ti a. He thu hi thudik rumrût a ni a, ngaihtuah chian pawh a ṭul hle reng a. Nupui neih, inneihna hi eng sakhaw dan hnuaiah pawh taksa pahnih pumkhata insiamna a ni a, tu pawhin an ngai thu tak em em. Neih chhin chi pawh a ni lova, Pathian hmaa thutiam hnua a taka neih theih chauh a ni bawk.
Mihring tam dan a zira nuthlawi tam ber nihna Mizoram hian kan hauh mek a, nupa inṭhen tam berna state kan ni mek. Hei hian a entir nia lang chu nei chhin lova a taka kan neih kan nupuite hi kan duh tawh lo emaw, an awm danin a zir miau loh chuan kan ṭhen a, mâkna lehkha pein kan ma ṭhin ni te pawhin a lang.
Kan rama sorkar mek leh sorkar tawh te kalphung han en ila: Zângna dawna uchuak (compensate culture), sem policy, restricted tender, politician hlawh phu lo a hausa, to uchuaka sorkar bungrua tur lei, notice siam lova hna lak, duhsak zawng sorkar hnaa thun tih te. Contractor, mahni hun inthiam chhúnga hna thawk zo thei lo leh a nih tur anga hna thawk lo te hrem loh thlengin, sawi sên mai chi pawh a ni awm lo e. Ngáia kan neih hi a mak satliah mai pawh ni lovin a râpthlak tak zet a ni.
Tunah hian ka unaunu neih chhun chuan MSc. a zir zo ve a, thingtlanga primary zirtirtu tur takngial pawhin ka beisei ngam lo. A zir bâk, zir chhunzawm tira vairam khawii lai emawa hna zawng tura tirh ngawt loh chu duhthlan tur ka nei lo. Minister emaw, politician hmelhriat ka nei ve tlat lova, ka tan tihpui ngaihna a awm lo. Keini mi chhe fa tan sorkar hna beisei ngam chi a ni lo.
Kei ang hi in tam ve ka ring, lehkhathiam hna nei lo kan tam bawk a. Mi nawlpui rilruah chutiang chu tuh nghehin a awm tawh a, MLA emaw, Minister te tihpuina lo chuan engmah ti ve thei lo a inhriatna thlengin loh theih lohna avangin kan sahuai thing vawn ta tlat mai a nih hi. Khawpuia khawsak a awlsam tawhzia leh thingtlang mite kan harsat si zia te hi sawiin a siak lo. Rethei leh hausa inkar a ni telin a zau mek zel a, hai der reng chi a ni mawlh lo.
Hetianga ka sawi avangin politician zawng zawng an chhe ta vek tihna erawh a ni lo. Eng anga mi ṭha pawh nise, sorkar kalphung nghet tawh tak kha a dik loh chuan dik bik nih kha a harsa tawh tlat a ni, an in mawngzawm pût tawh mai si a. A sap ṭawngin, "A chain is only as strong as its weakest link," a tih ang deuhin. An inzawmna, a system, a kalphung ṭhat lam kha a chhe ber nihnain a hril tho tho si a. Minister fel tak pawhin tihlungawi tur a hnuaiah mi a nei ṭeuh a. Sorkar hnathawkte pawhin transfer hlauh avangte leh an hnuaia mite tihlungawi nan dik lo deuh nia lang pawh an ti leh mai ṭhin. Contract tê nau beisei party worker-te pawh a bâng bik lo.
Tih tak emah chuan doctor rual, mi thiam rual MLA leh Minister kan neih ngah ber ṭum ni hialin an sawi a. Chuti chung chuan an chunga mite tlawn nán leh an hnuaia mite tihlungawi nán doctor pawh an doctor hlei thei lo niin a lang. Kan sorkar kalphung hian a hnuaiah sanghar, a chungah mupui hlauh tur a keng tel tlat ni te pawhin a lang. An zinga mi dik, sual haw ngam pawh awm se, an dip ral zelna sorkar kalphung kan hmang miau a. Ṭawngkam chhuak tin a, "Zahawm tak" tih hman ngai vek khawpa dang tihnâl ngai.
A tu amah hi mi malah, mal kháia sual leh chhe ngawih ngawih an ni hran lo. An awmna leh kalphung hian a zir miau si lova, mi huaisen tak pawh pute hlauh avangin mi retheite leh mipui thlavang pawh hauh ngam lovin mei an khup zúl zúl a nih ber hi maw. Kan kalphung hman mekah hian mithiam pawh an thiam hleithei lo a ni tawh ber hi.
Entirnan pakhat: Premier League Hall of Fame a hming langpha ngat, Steven Gerrard anga player ropui leh ṭha si khan EPL nomawi a chawi miah lo. A hunlai khan a awmna club kha EPL nomawi chawi turin a ṭha tawk tlat lo a ni. Mahse, a chhuah hnuah, a aia player langsar lo zâwk, Takumi Minamino te'n Liverpool-ah an rawn khel zuai a, EPL medal an hawn mai. Kha an team kha EPL nomawi chawi turin an tling tâwk tlat a tin ni. Chutiang zelin sorkar kalphung ṭha, dik lo tum te pawh tidik thei, kalphung thar leh system ṭha kan mamawh tawh.
Nupui khawsak ṭha lo ma ngamtu khan Sorkar hi en chin lova, ṭha lo kan tih kha ṭhen satliah lova kan mâk hial a hun tawh tak zet a ni. Vawkpui inbual fai tawh, inbual tur bawka chirhdiaka let leh mai te, ui ama luak ei tura a kir leh ang maia a ṭhing chhuan lum hi a khamawm tak zet. Nakkumah kan inthlang dawn, kan sorkar kalphung, mi dikte an chêpna, rethei leh hausa, khawpui leh thingtlang khawsak inthlauh telh telhna, he kalphung hi thlak turin mipuiin ṭan la ila. Kan duha kan lungleng a nih pawhin kum sawm, sawmpanga hnuah emaw kalphung dik leh felfai, tlo leh ṭha kan neih hnuah mâk hnu sorkarna chang tawh party chu kan ko kir mai dawn a lawm.
Thanga te, Mawia te, Lala te, Liana te'n sorkarna an chelh pawha an zawm tur kalphung thar, fel leh tuihnai i siam hmasa phawt ang u. Chumi hma chu sorkar hi enchhin lovin, i thlak ngam ang u.
- Muandinga Nausel