Written by
- LT Muana

MIZO ṬAWNG HMA HUN, A THIM ZAWNGA THLIR

Kum li kum nga emaw vel kal taah khan social media lamah Mizo ṭawng hi ṭawng ral hlauhthawnawm zinga UNESCO-in an telh thu kha a lar hluai a. Kum za chhung emaw leka kan thumal neih sa a riral hnem dan leh, khawvel hmasawnnain kan nunphung, kan rilru sukthlek thlenga a khawih danglam dan han en hian kan ṭawng hi ral mai hlauh­thawnawm dinhmunah a ding tak tak mai lo ang maw ka ti ṭhin. 

Khawvel hmasawnna a ṭhang chho duak duak a. Inbiak pawhna te, inkal pawhna te a ṭha tial tial a. Awm hmun aṭangin khawvel letliama thil thleng mek lamin kan lo hmu thei a. Chu chuan hnam hrang hrang nunphung leh ṭawng hi a hnuk khawm hret hret zel a ni. Heti ang, khawvel hma­sawnnain hnam nunphung leh ṭawng a sawi khawm hret hret hi keini ang hnam tenau, ni tin ei leh bar dapna leh sakhua chawpa inthlak danglam hlawk, khawvel hmasawnna eng hnuaia mahni kutkawiha siam thiam nei si lo hian kan tuar nasa zual lo thei lo. 

He hmasawnna hian kan hnam nunhlui kalsan lo thei loin min siam a. Kan hnam nunhlui kan kalsan rual hian kan kalsan tak nunhluiin a ken tel ṭawngkam kan kalsan tel zel a, kan ṭawng riral hnem tawh turzia hi chhut thiam pawh a harsa hial zawk. 

Kum 1894-a Kristian sakhua a lo luh aṭang khan zawi zawiin Kristian-ah kan inlet chho a. Kristianna lo luh kum zana cham kan hman meuh chuan Mizote chu zaah za Kristian kan inchhal hman tawh a. Hei hi lawmawm viau mah se, kawng lehlamah chuan Kristian zaa za kan inchhal rual hian, kan pipute sakhua leh a kaihhnawih puithuna ṭawngkam, kan Bible-a an lo chhawm tel tlem (Pathian, zawlnei, inthawi, khawpal adt.)  tih loh kha chu zaah zain kan kalsan fai vek tihna a ni. 

Kan pi pute sakhaw biakna ṭawngkam kha eng zat chiah nge riral ang tih hi hriat thiam a har. Kan history bu-ah chuan inziak bawk mah se la, ziaka thil vawn ṭhat nachang kan hriat hun a tlai a. Kan history bute pawh hi a tak taka Mizo sakhaw hlui be ṭhin biakrawn tur an van pharh hnua ziah an nih hmel a (tuna ka ban phak maiah chuan: Mizo Pi Pute Leh An Thlahte Chanchin - K.Zawla, 1964; Mizo Awm Dan Hlui leh Mizo Mi Leh Thil Hmingthangte Leh Mizo Sakhua - Rev. Liangkhaia, 1970 & 1977; Hmanlai Mizo Kalphung - James Dokhuma, 1992; Hmanlai Mizo Nun - C.Lianthanga, 1998), kan historian-te tan pawh chhui kima ziah kim sen a har deuh tawhin a rinawm. 
Thlawhhma kawng zawh kum tluan ngawt lo deuha ei leh bar dap dan thiam kan tam tulh tulh a; thlawhhma la lo kan tam ang zelin kan pipute ei zawnna ber thlawhhma kaihhnawih ṭawngkam (lo fing, lo pil, fasuar, hruih, ri, hnuhhram, hnuhpui, zem adt.) hmang ngai lo kan pung zel a. Kan Mizo thlawhhma lak dan anga thlawhhma kan lak tawh loh kim theih hun hun chu mi nawlpui zinga thlawhhma ṭawngkam a thih ṭan hun a ni mai. Kan ram bua chakzia leh khawvel changkan chakzia ngaihtuahin chu hun chu a hla vak lo maithei. 

Mizopa pûm chhuak hman­raw hmanga an thlawh­hma lak aṭanga an thar chhuah buh leh bal, Mizonu siam sa eia dul zût zût ṭhin, Mizonu la deh sa hmanga siam silhfen inbela lungawi em em ṭhin hnam khan mi hnam tih dan kan han hmu zau a. Mi in leh lo, an hmanrua, an silhfen kan hmu a, kan awt ve a. Tlak tawrh piah lama an ei leh in sawngbawl dan kan hmu a, kan chil a put a ni. An ta ang kan awh a, kan it a, kan siam thiam ve bawk si loh chuan kan tih tur chu an siam sa lak luh kha a ni mai. 

Chuvangin, hnam dang thil siam sa, hnam dang hming puin kan thil neih sa, Mizo hming pu kha museum leh history bu lamah a nek liam zawih zawih mai a ni. (Mizo ṭawng bak ṭawng thiam nei lo hian ‘museum’ tih leh ‘history’ tih hi kan ṭawnga thumal pakhat, kan hriat thiam tlan tura dah dan ka’n hre lo khanglang phawt a!)

Kan chik ngai hlawm emaw ka hre lo a, khaw lian deuh china pa awmthei deuh in hi a pawn aṭangin han thlir mah i la, a sakna hmanruaah hian kan ṭawng hming pu a tel tawh mang lo. A chhungah pawh lutin han hawi kual vel i la, Mizo ṭawnga kan sawi theih chin chu a tlem sawt lutuk. 

Khaw khata mi awmthei deuh chu hnam dang ṭawng hian a hual vel a ni ber tawh. Hei hian hnam dang ṭawngin kan ṭawng a a ei ral nasatzia a tichiang hlein ka hria. A nei ve loate lah hian a neiate neih ang neih ve tumin ṭan kan la fat fat mek a ni si a! 

Chhiar chiah sen chu ni lo mah se, parts of speech zingah kan ṭawnga thumal riral hnem ber chu noun thumal hi a ni ang tih a chiang reng mai. Noun thumal ṭhenkhat hi chu kan hman tawh loh rualin amah mai kha kan thlauh thla lo a, a ken tel thumal dang chawp khan kan thlauh thla ṭhin a ni. Ent. La dehna hmanraw chi khat ‘lasai’ kan thlauh thlak rualin kha lasaiin a ken tel lasai ngul (n.), lasai hrui (n.) leh sai (v.) kha kan thlauh thla tel tihna a ni.

Tin, hnam dang ṭawng kan seng luhte pawh hian a behbawm ṭawngkam dang an rawn chhawm lut chawk a. A bikin khawl thilah hian a ni zual. Ent. Motor kan lak luh rualin motor-in a ken tel a khawl bung hrang hrang hming (clutch, steering, chassis, body, engine, gear adt.) kan la lut tel a. Kan rama kan lak luh motor ruak (eng mah phur lo) hian a enga mah hmain, Mizote’n kan hman tur hnam dang ṭawng a rawn phur lut ṭeuh tihna a ni! Chu bakah, a khawl thununna ṭawngkam (start, brake adt.) eng emaw chen a la rawn intodelh zui! 

Hnam dangin kan ṭawng a ei ral nasatzia hi article pakhat maiah chuan sawi zawh sen chi pawh a ni zawk lo ang. A lungchhiatthlakna tizual em emtu chu kan ṭawng thumal thi tawhte thlakna tur thumal thar chhuak thei mang reng reng lo hi a ni. Kan ṭawng thumal ral mek hi kan rilru sukhthlek hian a ‘support’ tlat niin a hriat lehnghal. High School Headmaster pakhat chuan an sikula zirtirtu an indaih lohzia min hrilhnaah, “Mizo subject tal hi chu rawn telh lo thei se...,” a ti hem mai! Ka mit ngeia ka hmuh, mak ka tih em em pakhat leh chu, nu pakhat hian nau ṭawng zir tir hi a lo chhawnchhaih a, Sap ṭawng hlirin zu bia a!

Kan ṭawnga a sawi chhuahna remchang thumal kan neih loh avanga loh theih loha ṭawng dang thumal kan zep hi chu thu dang ni se, kan ṭawnga a sawina ṭawngkam kan neih ve reng, kan sawi tum a fiah phah zawkna pawh ni loah hian ṭawng dang kan va rawlh nasa tak em! Sikul ṭha chhuak ngat phei chuan Mizo ṭawnga an ṭawng karlakah ‘English word’ hi an ‘use’ puam ṭelh ṭelh mai zawng a nih hi. Khi, kei sikul ṭha chhuak ve hlei lo pawhin a chung lawkah ‘article’ tih leh ‘support’ tih ka rawn hman pek khi! Hetia kan ṭawng thumal hmanga kan sawi theih rengah pawh ṭawng dang kan rawlh zel hian, loh theih lohna avanga kan ṭawng thumal ral mek zel hi a ral chak lehzualna turin nasa takin kan ṭanpui tihna a ni! 

Heti taka hnam dang ṭawngin kan ṭawng a ei ral nasa mai hi engtia tih chi nge ni angṭ Hnam dang ṭawng kan hman tel ai hi kan ṭawngin kan chher thar ve zel mai dawn em ni angṭ Kan theih chuan a ṭha ngawt ang. Mahse kei chuan ka huphurh. Hnam dang hming pu thil hi a lo lut chak lutuk a, hnam dang hming pu thil lo lut apiang Mizo hminga lo thlak a, ‘chutia tih tur chu a ni e,’ tia thu min pe thei an awm a nih ngawt loh chuan a harsat ka ring. Thil thar hi a chhuak chakin indawr tawnna hi a awlsam tawh a. Thil chhuak thar phei hi chu ṭhahnem ngaih thilah miin kan ṭawngin a hming lo phuah zel pawh ni se, kan thil thar hmelhriat hun a inrual fur tawh hlawm avangin kha thil hming kha mi tuin emaw kan ṭawngin a phuah a ni tih kan hriat hmain a siamtu hming puttir hmang khan kan ko tlangnel hman viauin a rinawm tlat a ni. 

‘Heti ang thil hming hi chu ta bik a awm thei tak tak lo. Hnam tinin kan inṭawm a ni a, kan ta ṭheuh a ni mai,’ tiin ngaihdan zal deuh kan pu maithei. Mahse, hnam dang thil hming (noun)-in kan Mizo thil hming (noun) a lan zawh vek a, verb ṭhenkhat leh adjective ṭhenkhat (nuhoin pheikhawk ‘flat’ bun an intihhmuh mek a, tlangvalho bike khalh ṭhin hi a la ‘smooth’ fo) a rawn chhawm luh bawk si chuan a bak kan la chan hi a tam vak lo: verb ṭhenkhat leh adjective ṭhenkhat kan la chang ang a, a la him zingah chuan adverb thumal hi kan ngah pawl tur a ni ang. Pronoun, postposition, conjunction leh interjection thumal hi chu zungṭang thliaka chhiar tham lek emaw bak kan nei lo sa hrim hrim. 
 
 Kan ṭawng humhalh kan duh vang ngawt hi chuan Mizo ṭawng fir tak an hman hun, kan pipute nunhluiah khan kan kir tawh dawn lo a. Kan ṭawng thumal riral tawh neih let leh duh vang chuan kan pitute sakhua kha be lehin, siksil khumin thlawhhma kawng kan zawh ṭha leh dawn lo. Chu ahnehin khawvel thiamna sang zelin a hrin chhuah, vawiina a awm ngai ang tih rin ngaihna pawh kan hriat phak loh thil thar a lo la chhuak zel dawn a, chu’ng thil chuan tuna kan Mizo thil, kan ṭawng hming la pu hi a la rawn lan zel dawn. Nakin lawkah vawiina pitar-putar, nu leh pate hun hi a la liam ang a, an Sap ṭawng thiam loh hlaua A AW B aia A B C kan zirtir hmasak, Mizo ṭawnga an ṭawng avanga sikula hrem tawk ṭhin naupangte hun hi a lo la inher chhuak dawn. Chutih hunah chuan kan ṭawng hi eng dinhmunah nge a din ang?

Kum za chhung emaw leka kan thumal neih sa kan hloh hnem dan han ngaihtuah hian, kum za dang lo kal leh tura kan ṭawng dinhmun tur hi ngaihtuah ngam a har. Hei hi insawi ṭhaih tumna thil a ni lo. Mizo hnam leh Mizo ṭawng hmangaihtu tan chuan harh a hun a. A ngaihna hre pa tan chuan tih dan ngaihtuah a hun.