Zirsangzela Hnamte kha . . .

Amah kha mi mak a ni; mi mak! Mak tak a ni - amah Zirsangzela Hamte kha!

Awih hleih theih loha lungléng ṭhin mi; awih ngam loh hial khawpa mi ṭah-belh; nunhlui leh hmun hlui, hringnun hlimthlá leh khuarèl; tin, ṭhian, ngaináte leh dí ngaih sim zai rél duh ngai lo - Zirsangzela Hnamte kha, he hnam tlém të hian kan la ngai deuh deuh dawn chauh a. Hla phuah mi leh Mizo thu leh hla tuipui mi tan chuan ‘mi hlu bîk’ a nihna hi a zual zêl dawn chauh a ni.

Ṭah a ṭùl chángin a ṭap mai ṭhin a; a cháng leh lunglèn tuar a’n zir leh rih thùl! Hla 70 dáwn a phuah zínga ka duh ber mai ṭhin chu, a ‘Luah loh rún’ mawlh mai kha ... Kha hmun kha ka va’n fanpui châk ... pawh a ni chiah lo; kan han fanpui fo ṭhin! A ni alawm, ani kha chuan hmun tam tak min fanpui thiam bîk tlat a - chu rëng chu a ni ‘mi mak’ a nihna pakhat chu! A cháng leh, Hnahthial aṭangin Shillong min fanpui daih thiam a. Hnahthial aṭanga Shillong a chhuk thlâk leh dawn tlai, May 3, 1976 tlai dar lí vel khan, Shillong-a a

ṭhiante lo awm ta lo tur a’n dáwn a - he hla ṭha elkhèn ‘Lenrual an kim ta lo’ hi Zofate min han hnutchhiah thiam bîk a nia.

Amah ngeiin a tia lawm, kum 1978 October thlaa Champhai khaw daia in ram tawh a hmuh chuan a lunglèn a kai tho fo ṭhin a ni chék ang chu, a kum leh, kum 1979 June 9-ah ‘Luah loh rún’ chu a phuah chhuak ta a. A hla thu hman mawlh mai hi ... a rilin a thûk a, a ‘Zo’ raih bîk nia! Ka duh thlu takzet! A hla thua a sawi - chhungkaw khawsa zà ṭhin, an han chul ta mai kha a rilruah a riak chàwl thei si lo a; a hla thu hman mawlh mai . . . chang khat chauh aw :

‘Hmãnah chuan hlimten

laichhuatan maw,

Siali hèl Vála, chhám ang zâl e;'

Tual vawk ráwl so ri,

bawh-âr khuang nên,

Chhiar nghin nghian rún kha

a chul zo ta,

Sâwn ni awm thei lo rún in khàrtung,

Senmei dawhtling pawh rial ang dai e,’

tia phuah chhuak thiam hi kei, Mizo zingah ka la hmu lo a, hetiang hla-rua, Zo si-mawi êm êm mai si hmang thiam hi ka la hre ngai lo!

Khatia luah lumtu nei ta lo in ram ta kha . . . tûn hmá an luah lum ṭhin laia an ài ṭhin meipui te, vawk chaw so ri lo viltu, tlangvál leh nula rîm, chhuata tlu zál te . . . , léng lèn ár nge ni anga léng hàwn ár . . . a’n chul zo mai tur kha a’n dáwnpui vawng vawng tak chu a ni chék ang a. C Ṭhuamluaia thawnthu iangin ‘Engtin awm ta zêl ang maw . . . !’ a ti ta vawng vawng thiam bik a nîa le! Kei hi a phuahtu han ni hlauh zâwk ila aw . . . ka ti ṭhin!

Ama’na a sawi, hmun leh hmunah, chawpchilh deuhin hla ka phuah zen zen ngai lo, a tih kha ka la hre reng mai a; mahse, a thiam êm êm tho si. Similie mawi tak leh ‘Zo raih’ mai hla-thu a hman, lunglènthlâk bîk êm êm te - tlachawp taka phuah erawh a nei nual tho. Tin, mi’n an phuahtir pawh a nei nual bawk; mahse, hit an kai vek tho nia! Chu’ng zawng zawng erawh kan sawi vek séng lo ang.

Chu tianga tlachawp taka hlaa an phuahtir, amah ngeiin chawp leh chilha ka phuah hmasak ber a tih, ‘Hlim zàn’ (May 28, 1978) kha a ni. 2007-ah Mimi Renthlei paw’n thiam taka a sak thar leh nghe nghe kha. Mimi pa’n a phuah chhuah dan min hrilh a : “A Shillong awm laiin a ṭhiante, eng game emawa cup cháwi a mikhual a. Zanah an hlim hle mai a, hla a phuah ṭhin tih an han hria a. ‘E, hla phuah teh khai,’ tiin an nawr a. A chang khatna a’n phuah zo mai a. A hnu zêlah an tur zel a, a chang hnihna a phuah lai chuan a ṭhiante chu an lám ta dawrh dawrh mai a. An ṭhianpa cup lakah khan thingpui lo deuhte pawh an thlitsak a ni àwm e. Chutah a phuah chhunzawm zêl a; thiam takin heti’n, hmanlai kan pi-pu nun phawk chhuak zo tak siin, a’n phuah belh leh alawm,” a ti :

‘Min hlàn bîk ang maw, in No Ropui?

Ka phu lo ve kei zawng khua lianan;

Min fan chhuahtir e pi-pu nun hlui,

Mi hráng no chawi iang ka hawi lûr e,’

tiin. Ṭhianzahoa ṭingṭang perha zaiho mai mai phuahah chuan a nêp hlawl lo!

A ṭhian ṭhate piancham lawmna puala a phuah te, mi’n an ngenna avang liau liaua a phuah te, mi lusún a phuahsakte an awm nual bawk. Kan hriat lãr êm êm tur chu, zaithiam fam chang ta Vanlalruati pasal neih zan (April 10, 1979)-a chawpchilh taka a phuah kha a ni àwm e. Pi Ruati te ṭhenawm lawkah hla a’n ziak chawp nawk nawk a; ’tichuan, Pu Joseph Zokûnga’n a thlûk a’n siam nawk nawk bawk a. Ennawn pawh ennawn loin Pi Ruati te inneih lawmpui nan an sa thei tlat a ni. Vawiin thlenga Mizo romantic song, chuai tawh ngai lo tur zinga chhiar tel zêl tawh tur khawpa hla ropui kan nei ta a nih chu.

‘Engtin ngai ang maw,

Zofa léng zawng ten?

Zoawi lelte ti maia i chul tur hi’

tiin a thunawn a’n siam thiam mai a nia.

A châng leh ṭah a zak lo : ‘Ṭah a ṭül leh ṭhin’ a’n ti thùl! Nupui/pasal sún tawh tan chuan he hla hi a namai lo lehzual a nia. He hla pawh hi, midang phuahtir a ni. Mahse, nupui/pasal sún tawh zawng zawng a huaptir vek thiam bîk nia.

‘Saisèn tê-a kan chawi

ka hrai duhlengte,

Tui ang damten min chawilenpui a,

Han thlir ve teh maurua iang

an tuai lian ve ta,

Ka hlimna tur zawng pawh ṭahna

an chantir e,’

a’n tihsak a maw . . .

A hla phuah tam ber leh a phuah chhuah chhan tam ber chu khuarèl mawina (nature) a ngainatzia hi zêp rual a ni lo tih a hlã-ah bawk a lang chiang. Tin, khuarèl màwina aṭang chuan hringnun dárthlalang a hmufiah thiam êm êm bîk ṭhin hi a ngaihsanawmna pakhat a ni chiang. Tin, sùlhnu leh lunglèn a ‘sim’ thiam thlâwt lo a; nunhlui ngaiin a ṭap keuh keuh fo bawk ṭhin. Zonunmawi hi chul mai atan a phal ngai aih lo bawk.

A hla cháng pakhat ka’n thâi lang leh lawk; ‘reh ri ngaithla thiam mi’ a nihna hi kan inmilna a nih miau avangin - ani chuan heti’n zu phuah chhuak bîk a :

‘Suihlunglèn zual chang ni te hian aw,

Ṭuan i la, Zolèntu hring hnuaih;

Perhkhuang awih loh zaikung

rimawi va ngai ila,

Biahthu chang mahna e lunglèn hi’

a’n tithiam a . . . bîk-ina! Mihring rimawi siam chawp tel miah lo a, ramhnuaia ‘reh ri’ mawi tak mai chu, khawvêl mihring siam chawp ‘rimawi lem’ leh mihring buaia zi luai luai rite hi thlawh bosan a va duh zing ṭhin àwm êm aw! He’ng mi, khawvêl sum leh pai ûmtute tana ‘mi ang lo ho’ hi mi tlém të an ni cháwk; mahse, an thu leh hla erawh khawvelin a ngaithla ṭhup ṭhin ang lawi si a nih hi.

La dam tak se aw . . . hmaichhanah han inkàwm ila; amah Pu Saji nen khan. Mizo thu leh hla hluttu, amah Zirsangzela Hnamte @ Saji; Mizo poet zinga ka dahsàn filawr lâwt lak; kha Zirsangsangzela Hnamte kha . . . lám ang lo lêt hian a mawi tawh si lo! October 15 a lo thlen hian, kum nga chhúng tehmeuh mai . . . nangmah avang hian ‘ . . . ṭah a ṭûl leh ṭhin,’ tih kan la báng lo a nih hi! Mahse, nang chu i thi ve tawh dawn si lo a!

- Zirsangkima (October 15, Zirsangzela Hnamte @ Saji thih cham puala ka ziah a ni e)