Written by
C. Dorema
Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl

Kan ram ngaw te kha...

Mizoramah ramngaw ṭha leh duhawm tak, mawi em em kan neih ṭhin kha tunah hian a lo rawih chhe tain ram bua leh phulah a chang chho mek hi hmuh a hahthlak khawp mai. Tun huna ṭan kan lak loh chuan kan ram ngaw thing chi darh tur a tlem tial tial ang a, a ral hlen takngial dawn a ni ang tih hi ngaihtuah theih tak a ni ta.

Pu Rokungan “Kan zo tlang ram nuam hi chhawrpial run i iang e,” tia hla ropui tak a phuah te kha mitthlain a chhui vel a; he hla a phuah hunlai kha han thlir let ta ila. Khatih hun lai kha chuan kan tlang leh mual neih zawng zawng tih theih tur kha thing leh mauvin a khuh vekin ram ngaw ṭha takin a tuam vel vek mai a ni tih hi i ngaihtuah thiam thei ang. Tichuan khang ram ruam lai leh tlang hrang hrang ram ngawin a khuh vek te kha thlirin “chhawrpial run i iang e,” a lo ti a ni ngei ang. Mahse tunah chuan an ral zo ta, ṭhangtharte zingah hian khatianga ram nuam leh hlu a ni ṭhin tih pawh hre lo tam tak kan ni tawh awm e.

Pi Indira Gandhi kha, Prime Minister a nih laia a lo zin ṭum khan Lammual (AR Ground) chhim lama gallery an siam aṭanga a thu sawia ka lo la hriat ve reng chu- “Hmanah, hmeichhe naupang mai ka la nih laiin, ka pa lo zin ka rawn zui ve ṭumin, helai hmun aṭanga a thu a sawi laia ka hawi vel khan sawng lai tlang zawng zawng (Zokhawsang, Chalfilh tlang, Seling & Thingsulthliah tlangdung leh a piah lam tlangte pawh a ni ang) saw ram ngaw mawi em emin a khuh vek kha a ni a; engatinge tunah hian a lo filh tak vek mai le! Vawiinah hian Mizo mipuite ka chah hmasak duh che u chu, sawng tlangte saw ram ngaw thing awmnaah siam leh rawh u,” a ti a nih kha. Tuna Khatla South lo ni ta hi, keini pawh Mission Veng aṭang khan Kristmas leh Kumthar thing phura kan kalna leh pipu uaia namen lova kan inbengberek ṭhinna, ram ngaw nuam em em ṭhin kha a ni a, mahse tunah zawng mite chenna hmun, mi in leh lo a lo ni zo ta. Tin, sava veha kan kal ve fona te pawh Republic Veng te, Salem Veng te an lo ni ta. Khang ramngaw hnuaiah kha chuan chhun pachangah pawh khawlum lai ber pawhin a dai ruih mai a, sava chi hrang hrang hram leh thereng hram mawi tak takte kan hriatna ṭhin hmunte kha chenna inin a lo khat zo ta.

Aizawlah mihring cheng kan lo pung zel a, in leh lo neih kan duh ṭheuh bawk si a. Hetianga in leh lo dinna atana hman a nih hma pawh khan, ram buai a lo nih hnu kha chuan, heng hmun ṭhenkhat hi chu humhalhtu tumah an awm loh avang te pawh a ni mai thei, thingtuah lakna hnai leh remchang a lo ni si a, kan chen darh chho ta a ni berin ka hria. Chutiang bawkin, thingtlang lamah pawh, ram buai a lo niha khaw khawm a nih khan kan dai hnai thing leh mau hmun vel te kha kan ti chereu chho ta a ni ber awm e. Ram ngaw a lo ṭhat tak lovah chuan tunhmaa bullut leh vahui sa kan ei ve zauh zauh ṭhinte pawh kha hunin a liampui zo ta. Van sang takah kawlhawk an thlawk a, an thla an zap ri hluap hluap ṭhin te kha naupangin hmuhnawm kan ti viau ṭhin.

Tin, hetianga kan ram ngaw a chereu chhiat hma leh ram buai hma kha chuan Aizawlah hi chuan Forest Guard-te khan ramngaw thing kha an humhalh tlat a, thing kit ri an hriat pawhin a hmunah kalin an man ṭhin a, a ṭhen chuan a kittute hreipui leh chem te an man sak a, ni engngemaw zat an hrensak hnuah chauh an pe kir leh ṭhin. Thing ding ṭha pangngai chu tumahin kan kit mai ngam ṭhin lo a ni. Chutiang bawkin thingtlang khaw tinin mahni khua ṭheuhah ramngaw humhalh bik (reserved forest) an khaw bul hnaiah an nei ṭhin a; heng aṭang hi chuan thing ṭang ro leh amaha ding ro bak an la ngai lo.

Hun engngemaw lai aṭang khan kan thing lian leh ṭha ṭha kha duh duhin an zaiin sumdawn nana hmangte an lo awm chho ta niin a lang. Tunhnai aṭang phei hi chuan thing chang ṭha lo pawh an zai ta zel niin a lang, thingzai duhthusama ṭha lei tur kan nei thei ta meuh lo.

Thlawhtheihnaa aṭang hian kan ram chereu nasatzia chu a hmuh theih. Mizoram Statistical Handbook, 2016-a tarlan dan pawhin Mizoram zau zawng hi 21,081 sq. km a ni a, ramngaw ṭha chu 136 sq.km (0.65%) chauh a lo ni ta. Hei hi a engtoawm a, sawrkar pawhin hma a lak vat a ngai e. Kan chereu tawh te ram ngawa siam leh hi hmalakna ṭha ber a ni ang. Tin, ram ngawa siam ṭha leh tur hian kan ram chhunga thing leh mau awm ṭhin chi ngei kha kan leilungin a ngeih a, a ṭha ber bawk ang.

Heng siamṭhat lehna tura ngaihtuahna hrang hrang awm thei zingah ṭangkai tura ka rin han tarlan ka duh chu : Kan ram chhunga khaw tin/ veng tin hian kan area chhunga ram hman ṭangkai loh awm zawng zawng hi favang dawnah hnatlangin thian fai ila, hrui zam hnawk leh hnim zawng zawng sam faiin thing ṭiak leh thing tuai awm te zuah ṭha vek ila. Hetianga kum 4/5 chhung kum tina hma lak ni sela chuan thing tuai tam tak lo ṭhang lian leh thei tur a awm vekin ka ring. Kum 5 hnuah chuan baupui ngai tawh loin an puitling thei tawh dawn a ni. Sum erawh sen a ngai ngei ang. Chuta sum hman tur chu project fel taka siamin Environment & Forest Department hnuaiah emaw anmahni kaltlangin Govt. of India lamah emaw kalpui theih dan a awm ngei ang. Project-ah kan highlight thiam phawt chuan hetiang kawnga hmalakna hi sawrkar laipui remtih zawng tak pawh a nih ka ring.

Khaw tin/ veng tina Village Council emaw YMA Branch-te emaw hnenah, pawlho anga an inhlawh nan sum pe ila, favang dawnah hnatlang kovin ram then fai hna lo thawk mai ṭhin se. Chu chu khaw tina cheng mipuite inkungkaihna ṭha siamtu leh ram ngaw humhalh leh siam kawnga awareness pawimawh tak a ni nghal dawn a, boruak thianghlim leh khaw lo lum zel tur laka kan invenna atana ṭangkai tak, tui hna humhalhna pawh a ni nghal bawk dawn a ni.

Hetiang kawng hian a lo remchang lo a nih pawhin mahni khaw/ veng ram ṭheuh siam ṭhat leh kawngah mipui leh sawrkar thawkhova hma lak hi tunah hian kan tih makmawh thil pawimawh a tling a ni.

- C. Dorema, Khasi Veng, 4/30 Kulikawn, Aizawl