Written by
- Rev PC Nghaklianmawia

NGAIHTUAH A NGAI E

Assam sawrkar chuan kan Mizo lalnu ropui Lalnu Ropuiliani lim chu Amrit Udyan, Hengrabari, Guwahati, Assam hmunah mawihnai takin an din a, a hnuaiah chuan hetiang hian an ziak a:

"Rani Ropuiliani (1828-1895) was the daughter of a great Mizo Chief Lalsavunga. While most of the Mizo Chiefs allied with the Britishers. Ropuiliani encouraged her people to disobey the dictate for taxes and tributes by the British. She was captured by the Bristish and held captive for almost two years in a Chittagong jail where she died."

Kumin (2022) Independence Day-ah khan Lalnu Ropuiliani thlalak bawk hi India rama a lawmna pui ber an neihna hmun Delhi-a Red Fort-ah khan lianpuiin an târ kuau tawh bawk a. Hmán deuh khán kan Mizo pasalṭha Khuangchera chu Indian Freedom Fighter-ah min puansak an tum tawh bawk a, amaherawhchu khami ṭum khán MZP nge ni khàn an dodal a, an duh angin an puang hlei thei ta lo niin ka hria a.

Central-a sawrkarna fawng chelh mektu BJP-te thil tum leh India ram atana an hmathlir hi an sawi fo ṭhin a. Hmasawnna (development) lamah an ṭha hle a, chutih rualin sakhuana lam mit aṭang thlir erawh chuan ngaih ṭhat loh rûkna tur a awm thei em aw tih theih a ni bawk a. Tunhnaiah Delhi-a sawrkarna chelh mektu AAP-te chu nasa taka beih an ni a, an Minister leh MLA te, Deputy Chief Minister te chu BJP lam hian nasa takin an chhaih buai a, AAP MLA 40-te chu BJP te hian mi pakhat hi cheng vaibelchhe 20 vel ṭheuhin an thlem niin AAP chuan an sawi a (https://www.thehindu.com/news/...), Deputy CM pawh thubuai siamsak tuma beih mek a ni a, Sisodia hian Times of India chanchinbuah chuan BJP te hian nasa takin an thlêm a, CM post-te hial pawh an sawi hmuh niin a insawi a. Mahse, engtikah mah BJP hmaa a kun loh tur thu leh, an thlemnate chu engah mah a ngaih loh thu a sawi. Kan Mizoram MLA te hi cheng vaiblechhe 20 vel hian han thlêm ve ta hlawm se la, eng tak ang hlawm ang maw.

BJP te hian Indian history hi ziah ṭhat tumin hma an la mek a, British-ho huatna chi an tuh thar leh a, chutih rualin India ram pumpui hi rorelna pakhat, sakhaw pakhat, hnam pakhata siam hi an tum laimu pakhat niin a lang a, chumi kal zelah chuan keini hmarchhak kilkhawra Mizote pawh min hmuh hmaih bik hauh lo va, hmanlaia kan pasalṭhate chu min rawn chawinung ṭhatsak leh a, min chawimawisak leh a. A hminga Bristish lo do ve tawh phawt kha chu India Freedom fighter anga min chhuahsak hi an hnial lo tih an hmalák danah hian a chiang hle.

Central sawrkar hian India hmakhua tur hi nasa takin ruahmanna lian pui pui a nei a. Ram khat, hnam khat, sakhaw pakhat (One Country, One Nation, One Religion) tih hi an thupui pakhat nia ngaih theih a ni. India mi humhalh a tum dan te, CAB a kalpui dante hian India ram chu hnam khat, ram pakhata siam a tum tih a hriat theih a. Sakhuana lamah pawh tunhma kum za tam tak chhunga an chinfel theih loh Ayodhya buainate pawh thiam tak leh fing takin Modi-a sawrkar chuan a chingfel ta mai a. Muslim-te tilawm tho siin Hindute duhthusam a thlentir a. Mahse Muslim-te an lawm a kim tak tak em tih erawh hriat a ni lo. Hindu sakhaw chungnunna chawilar chungin sakhaw dang pawh Hindu sakhaw huangchhunga sengluh vek emaw, tih Hindu vek hi an duhthusam a nih hmel a. Chumi kalkawngah chuan hnam tlem zawk leh sakhaw tlem zawkte chu paltzut an ni mek niin a ngaih theih bawk. Lehlamah chuan BJP hi an fing hle, India President atan hindu hnamchhawm tribal adhisavi-a mi an han thur chhuak nalhte hi hnam te nau zawkte laka insawhngheh an tumna hmanraw ṭha tak a nih a rinawm.

Hetianga politics leh sakhuana mit aṭanga han thlir kawp hian tunhnaia Mizote min hnuh hnaih an tum viau hian a phênah thil eng nge awm ang tih min ngaihtuahtir lo thei lo va, Mizote hi kan â si a, thu kan awih si a, bum kan awlsam bawk si, hmathlir kan nei tawi si, kan rethei bawk si, pawisa sum kan itna a la nasa bawk si...nakin lawkah chuan kan hnam leh sakhua thleng hian awlsam tê hian min la chimral mai ang tihte pawh a hlauhawm hlel ta lo ve. Chuvangin, India ram insingsa mek kârah hian Mizote hian khawi lam nge kan hawi dawn tih hi beng sika kan ngaihtuah reng a ṭul a ni.

Hetiang boruakin India ram leh Mizoram a tuam mek lai hian hengte hi rilruah a lo awm a.

1. BJP sakhaw rilru: BJP hian India mipui rilru khawih (sentiment) zawnga politics khelh an thiam hle a. India mite hi tih Indian an tum hle. Hemi phênah hian thiam takin hindu sakhua hi India sakhua anga phochhuah a, India ram pumpui hi Hindu Lalrama siam hi an duhthusam a ni. Chu an kalkawngah chuan Muslim-ho an hnawk hle a, sakhaw dang te nau Kristiante leh Buddhist etc. te pawh hnawk tih zauh zauh chang an nei tam tial tial. Chu an sakhaw rilru puthmang chu zawi zawiin politics-ah thiam takin hmathehah an hmang a. Hindu leh Muslimte buaina zakhua Ayodhya chu fel tak, khauh ru tak siin an chingfel a. Ayodhya hmunah Ram temple a ding dawn ta. Muslimte rilru na thawidam nan ram zau tak pe bawk mah se, Muslimte thinlung erawh an tuamdam kim em tih hriat a ni lo. Politics tha chakna hmangin hindusim thiam takin an khêl a, hmathlir thui tak an nei tih an chet danah a hriat theih a. Keini Mizoram ang, kum 30 pawh hmu pha mang lo tan chuan an tactic hi kan man pha tak tak lo fo ang. An teirei peih a, an tumah an chiang a, an nghâk peih bawk.

Politics tha chakna hmanga inawpbehna hmang ṭangkaia sakhuana huanga ram an zauh dan han en hian keini Mizo hnam tlem te, sum leh paia tihlawm theih, bum harsa lem lo tak hi chu a ram pumin min la hmin dual lo vang tih a sawi theih loh. A lehlamah Mizote Pathian rin dan fiahna atan erawh a ṭha phian thung. Sakhuana avanga harsatna leh tihduhdahna thlengin lo chhuak ta tak tak se, sum leh pai hmanga inthlemna hi a nuai tel ni lo, a vaibelchhe tel hian han hmachhawn ve tak tak ila kan biak Pathian hi kan ring ngamin kan vuan zel ngam ang em, tih chu a lo lang chiang telh telh ang. Ringtu nghet leh nghet lo an langchhuak telh telhin a rinawm bawk.

2. Politics rilru: BJP politics hi kawng lehlamah chuan ram hmawsawnna atan a ṭha hle a tih theih a. Ram chhung hmasawnna leh India ram humhimna leh hmathlirah chuan an ṭhain an thawh hlâwk hle. Anmahni rawn khingpha thei tura an ngaih chu beng hniam dan an ngaihtuah thiam hle a. Congress hi chu thochhuak leh mai turah an ring lo niin a lang a, Delhi lama thawm nei lian tak, India ram state danga kua hreuh mek AAP Party chu nasa takin tunlai hian an bei a, an MLA te chu pawisa tam tham takin an thlem a, Deputy Chief Minister Sisodia pawh thubuai an siamsak mek a, ani pawh AAP chhuahsan turin an thlem nasa hle nia sawi a ni. Congress palian tak tak pawhin Congress chhuahsanin BJP an zawm ta fo mai a, tunhnaiah Ghulam Nabi Azad-a, Rajya Sabha MP te pawh lo ni tawh J&K CM pawh lo ni tawh chuan nimin (26 Aug) mai khan Congress chhuahsanin BJP a zawm leh ta bawk.

India ram inpumkhatna atan an ti nge, tunhmaa ngaihsak hlawh vak ngai lo hmarchhak state pawh an ngaihsak thiam hle a. Mizoram thleng thlengin kan hmuiah chithlum an tat thiam hle. Kan Pasalṭha Khuangcherate chu India zalenna sualtu anga min chhuahsak a, min chawimawisak an tum a, tunah Lalnu Ropuiliani chu min chawimawisak leh mek a, British lo do tawh phawt kha chu zalenna sualtu angah chhuah an tum zel mai niin a lang. Hmarchhak state pumpui enkawl tura an mi rin ber Assam Chief Minister Himanta Biswas rorelna hnuaiah Guwahati khawlaia Lalnu Ropuiliani lim an han din ngat mai hi lawm tur nge lawm loh tur hriatthiam a har hle. Kan pasalṭhate min chawimawipui chu a lawmawm viau rualin hemi phêna an thil tum tak tak hi hrechiang ngat ila chuan lâwmna tur a ni em tih ngaihtuah ngun a ngai viau mai thei.

BJP politics virvel phêna Hindu sakhua humhalh an tum dan leh Hindutva movement kalpui an tum dan han en hian kan Mizo Pasalthate min hnuh hnaihsak a, min chawilarsak pawh hi ngaihtuah ngunthlûk a ngai viau mai ang em? Sum leh thuneihna hmanga miin a duhzawng tihlawhtling tura a nawr tawh chuan tunlai khawvelah hian dan hneh harsa ber pawl chu a nih si hi maw le. India politics virvel ngaihtuah hian kan hnam, kan sakhua leh kan culture hi humhalh thiam a ngai telh telh dawnte pawh a ni ang e.

- Rev PC Nghaklianmawia