MANGṬHA LEH MANG ṬHA MAW?
Lungchim taka "Mangṭha aw," tia kan lo inthlah ṭhat ve hnêp hnêp laia, "Mang ṭha" chauh mumanga min mantir an han tum thar tâkah hian, 'mang ṭha' man loh zân pawha 'inmangṭha' ṭhulh ve chuang si lote hian, Mizo ṭawng ṭona leilungah ngei hian dai theuva kan lo hnatlàn a ṭûl ve ta a nih hi!
'Mang ṭha' tia ziah hran a dik titute'na ram lâk nâna an râlthuam rawn chelek ve ber ṭhin chu: 'mang' hi 'mumang' tihna a ni a, noun thumal a nih avangin ziah hran tur a ni. Chutiang bawkin, 'ṭha' hi adjective a ni a, a hranga ziah leh tur a ni tih hi a ni. He grammar dân chawrchê tak mai hi Mizo ṭawng grammar dân leh Mizo ṭawng kalphung awmsa hmachhawn tur hian, duh aiin a áwm a nêm mah mah a ni.
Mizo ṭawng hi compound word-ina a siam tih theih deuhthaw khawpa thu zawm khâwmina a siam hi a ni asin! Kan compound word-te hi lâk hrana a pakhat zâwk awmze nei ta mang lote an nih rual hian, a tam zâwk hi chu lâk hrana a mal ve ve pawha thu awmze nei hrang an ni hlawm. Mahse, heng part of speech-a nihna nei hrang thei apiang hi kan pawh phel phawk ringawt zel mai chuan, compound word an niha an awmzia bik kha an hloh daih thei tih te hi hriat tel a ṭha. Entir nan:-
1) Phurrit :- Heta 'phur' hi verb thumal a ni a, 'rit' hi adjective thumal a ni ve thung a. Mahse, kan ziah zawm hian compound noun awmze hran bik nei kan nei ta a. Mawhphurhna rit tih ang chi sawina (a burden) a ni ta daih a ni. "An chhangchhiat nâk alaiin, an pa'n a boralsan bawk si a, Pi Thangi phur hi chu a rit ve teh e," te kan ti thei ang.
2) Phur rit :- Hetia kan ziah hran erawh hi chuan, 'phur' hi verb thumal liau liau a ni ta a. 'Rit' hi adjectival adverb thumal a ni ve ta thung a. Chhîpa thil kan phurh ang chi (to carry a burden) sawina ṭawngkam a ni ta daih thung a ni. Ruati chu a chak bawk a, thil a phur rit thei teh asin!" te kan ti thei ang.
Hetiang hian Mizo ṭawngah hian ziah zawm leh ziah hrana awmze hran daih nei ve ve thei hi a tam em em mai a ni.
Phrase kan neih, 'mangṭha' tih pawh hi a ṭobul lamah chuan mut dawna mumang ṭha tak nei tura induhsakna ṭawngkam a nih ngei pawh a rinawm e. Mahse, he ṭawngkam hi zan mu tur inthlahna ṭawngkam chauh atân ni lo, zin haw tur inthlah nân te, mitthi phûm mai tawh tur thlahna ṭawngkam atan te, nula leh tlangval inti-surhâ palh-tena inṭhen nâna inthlahna thu hnuhnung atan te an hman ṭhin a ni. Hei vang hian awmze daihzai tak neihtirin compound word-ah hmangin kan ziah zawm ta ṭhin a ni. Tun hnaia grammar dàn ṭanchhan hmanga ziah hran tur rawn ti thartute ṭanna vêk, grammar dàn aṭang bawk hian ziah hrana a awmzia hi i han bih chhin ve teh ang hmiang.
'Mang' hi noun thumal, 'mumang' tihna a nih avanga kan ziah hran dawn a, 'ṭha' hi adjective a nih avanga kan ziah hran dawn bawk chuan, "Mang ṭha aw" tih chu "Mumang ṭha aw" kan tihna a ni ang a, zan lama mu tur, mumang ?ha nei tura duhsak taka kan thlahna ṭawngkam bik liau liau atan chuan a dik lohna a awm hran miah lo ang. Mahse, mahni mikhualte zing sumo-a haw tur ni na ná nâ, "Mang ṭha u aw," tia zing zinga mumang ṭha mang tura han thlah liam luah luah mai chu a kawnghmang teuh si lo. Mitthi phûm mai tur, kuanga zalh reng tawh, "Mang ṭha aw," tia mumang ṭha nei tura la duhsak fo mai pawh a tih chi chuang bawk hek lovang. Nula leh tlangval intitaurau-ten ṭhenna thu inhlân e ti lova, "Mang ṭha le!" tia mumang ṭha nei tura han induhsak tawn tak hlauh mai lah thil inkawkalh tak mai a ni bawk ang. Chuvangin, "Mang" hi 'mumang' tih sawina a nih avanga ziah hran tur titute hian ram an lâk zau zel phei chuan, nang leh kei hi zan mut dawnah chauh lo chuan kan "Inmang ṭha" thei tawh dawn lo a ni.
A thu hrimah, hetiang zawnga kan compound word awmze bik neite, pawh ṭhena part of speech-a nihna hran an neih theih avang maia kan ziak hrang zel mai dawn a nih chuan, 'mang ṭha'-te chu kàngvára mangkhawha kalte hi asin 'mang ṭha' ṭhin niau nuau chu ni! 'Mumang' tiha 'mu' pawh hi verb a ni a, 'mang' hi adjectival adverb a ni a, kan ziak hrang ve ang a, nutling patling khumlaizawlah kan 'mu mang niau nuau' hlawm mai dawn bawk asin! Chuvangin, compound word an niha a awmzia leh, ziah hran a niha a awmzia hi zir chiang hmasa ṭhin ang u.
1. Mangchhia:- Hei hi adjective a ni a, noun atan leh adjectival adverb atana hman theih a ni. "Ruati chu a mangchhe lutuk, mutpui a hrehawm," te kan ti thei ang.
2. Mang chhia :- Hei hi chu 'mang' hi noun thumal 'mumang' sawina a ni a, 'chhia' hi adjective a ni ta thung. "Nizân chu, mang chhia ka mang pek a, ka ṭhangharh chiang asin!" te kan ti thei ang.
3. Mangṭha:- Hei hi phrase a ni a, zan mu tur inthlah nân te, khuala zin, mahni khaw lama haw leh tur thlah nân te, mitthi ui taka thlah nân te, inngaizawng inthenna ṭawngkam atan tea hman a ni. "Mangṭha u le, tluang takin in kal dawn nia," te kan ti thei ang.
4. Mang ṭha :- Hei hi chu 'mang' hi noun, mumang sawina a ni a, 'ṭha' hi adjective a ni ta thung a, muthilh hlâna 'mumang ṭha' kan man ang chi sawina a ni thung. "Mang ṭha deuh mang ang che aw," te kan ti thei ang.
Hetiang hian compound noun an niha kan ziah zawm leh, part of speech-a nihna hran an neih avanga kan ziah hran hian Mizo ṭawng hian awmze hran an nei daih ṭhin a ni zawk e.
'Mang' hi 'mumang' tihna ngawr ngawra ngai tlattute chu zân mut dawnah chauh 'mumang ṭha' nei turin 'inmang ṭha' se la, keini erawh chuan kan compound word 'mangṭha' hi 'mumang ṭha' nei tura induhsak nân chauh ni lovah pawh la 'inmangṭha' chhunzawm zel ang u. Nulain a bialpa lakah a thinlung kawngkhâr a khâr phui sauh sauh a, "Mangṭha! Mi rawn be hlek tawh suh!" tia a han 'mangṭha'-na ang te hian 'mumang ṭha' nei tura duhsak thu paipàwn mawlh hek lo le!
- PC Thangzikpuia