Written by
Ma Liana
Sihphir Venghlun

MNF Sorkar sum leh pai enkawl dan hi

Kum 2019 January ni 23 khan Serchhip DC Conference Hall-ah Serchhip District a Deparment hrang hranga Officer-te inhmelhriattirna neih a nih ṭum khan Home Minister Pu Lalchamliana chuan, eiruk awm lohna sorkar din kan tum tih kha a sawi a. A mimal takin ka lawm em em a, Pu Chama hi ṭawng mai mai lo, intih lar tum ve ngai lem lo, mi tak tak niin ka hria.

Ka mi ngaihsan em emin hetiang thu a sawi hi kan ramin hmasawnna duhawm tak kan neih phah ngei dawn a nih hi ka lo ti rilru a. MNF sorkar tirh January ni 27, 2019-ah kan CM chuan, sorkar liam ta tih dan ṭha lo chhawm kan tum lo, tih dan dangdai zawkin malsawmna hai chhuak tur zawnga chet kan tum tih a rawn sawite phei chu MNF Party hian thil ṭha an duh a ni, ka lo ti hial a ni. Tichuan, Sorkar chu a kal chho ta zel a. Kan CM thluaka sum a luh vang nge a thusawina a piangah rem leh rem lovin sum chungchang a sawi ta zel a. Kan hriat ngai hauh loh, Contractor Kamrula Chhangte te meuh pawh Mizorama Contractor lar ber an ni ta hial a ni.

Central Sorkarin CSS sum an release aṭanga ni 21 chhungin an hmanna tur account-ah a lut vek tur a ni, tih hriattirna Mizoram Sorkarin a dawn rualin Finance lama kan mithiamte lu a hai a, Finance ngaihventute an phi buai laiin kan Finance Minister leh Chief Minister ni bawk Pu Zoramthanga chuan kan Finance chungchangah a kâ a la ang duh miah lo. Hetih lai hian Finance Minister ni miah lo, kan Sport Minister Pu Robert Romawia Royte chuan Central aṭanga CSS sum vaibelchhe 600 chu ni 2/3 chhung leka release a nih chungchangah thu chhuah siamin a thu chhuah point 4-naah sum an hmuh tam tur thu a la sawi ta fan a. Hei mai ni lovin Central lamin thupek chhuaha CSS sum vbc 600 pek chhuah a nih chungchangah Chief Minister leh a sorkarin Financial Management a thiamzia a ti lang, tiin a la sawi ngam cheu nia! Zah theih lohna hi an bulah chuan a zak ta ve ang.

Pu Robert Romawia tho hian April ni 29, 2019 khan Hnam Runah State sum earmark sa leh park khawm sa belhkhawm ringawt pawh cheng nuai 86,000 lai a ni a. NLUP-ah kum 3 hnuah vbc 2,800 a bul an ṭan theih laiin Pu Zoramthanga ho chuan ni 100 chhung lekin nuai 86,000 zet kan nei thei hi CM leh Finance Minister ni bawk remhriatzia leh financial management thiamzia ti langtu a ni, tiin a lo sawi bawk a ni.

Kan Finance Minister Pu Zoram­thanga hi a hnuaia a naute hoin Financial Management a thiam an tih chhan hi ka hre chhuak thei lo. MNF Sorkar khan sorkar hmasa sum hman loh, an dahṭhat nuai 70,000 vel an chhawm a. Sorkar hmasaah khan ways and means hmangin sum chu puk ve mahse an sum puk hnuhnun ber chu June ni 30, 2016 a ni. Kum 2016-17 aṭangin Surplus Budget nei chhoin kum 2018-2019 Surplus Budget-ah phei chuan ba neih belh lo, puk belh miah lovin vbc 2,500 chuang an nei.

MNF-in sorkarna an chelh aṭang chiahin leiba a pung chho leh ṭan a. Kumin 2022-2023 kan Budget-ah khan Budget pumpui aṭanga chhut a 53% vel Supplementary demand-ah zuk dah a mawle. Supplementary Demand a sum a tam poh leh sorkar chak leh ṭha tihna tiin uang takin an la sawi zui. Sorkar chak leh ṭha tehna atana an hmang dawn a nih rau rau chuan Budget pumpui kha Supplementary Demand-ah engati nge an dah si loh?

Revenue Surplus hi MNF sorkar hnu kum 2019-2020 aṭangin a tlahniam nghal a. Kum 2020-2021 ah Revenue Surplus cheng vbch 763 nei turin an intarlang (project) a, mahse cheng vbch 799 in an Deficit leh si a ni, a awmzia chu vbch 800 dawnin an chawibelh tihna a ni. Kum 2021-2022 ah Revenue Surplus cheng vbch 579 nei turin an inlantir leh a, vbch 188.41 in an Deficit leh a. Kum 2022-2023 hian Revenue Surplus vbch 1,419 awm turin an chhut leh a, hei pawh hi mipui hmuha lan mawi tumna mai a ni.

Kum 2020-2021 ah Sorkar hnathawk hlawh atan Vbc 3,947 dah a nih laiin 2021-2022 ah 3745 chauh dah a ni thung a. A inthlauhna hi vbc 202 lai a ni bawk. Increments leh DA avanga sorkar hnathawk hlawh hi pung tur a nih laiin 2022-2023 ah pawh a kum hmasa aiin dah tlem a ni leh ta zel a. Nikum aiin kuminah cheng vbc 178.89 in an dah tlem zawk a ni. Heti chung hian Financial Management thiamah Finance Minister hi kan la sawi duh ang maw?

February ni 1, 2019 khan khan CM Pu Zoramthanga chuan, kum 50 chuang party sawn ngai lo, Mizorama MNF nghet tak hi North East mai ni lovin Delhi hian a zah a, MNF movement hi mi sang tam tak martar-na a nih avangte hian khawvel hian a zah a ni, tih thu a sawi. MNF Party hi North East mai ni lo, Delhi pawhin a lo zah a nih chuan thil lawmawm takah ngai ila. Amaherawhchu, kan ṭawngkam leh chet zia, kan rinawm leh rinawm lohah te hian mihring leh pawl hian zah kan phurin kan phur lo ṭhin a ni. MNF Party-ten zahawmna an neih ṭhin kha an hotupa hian tibawrhbangin naupang chenin an nuihzat tawh em? tihte hi lo ngaihtuah nawn se, a duhawm ngawt mai. Pu Thanghrima thusawi ang maiin awih lo deuhin kan CM thusawi hi nuihpui mai mai tawh a. A enkawl a mipuite pawhina an nuihzat hi Delhi hian a zah zel ang em? Khawvel hian a zah zel ang em?

Kan finance minister Pu Zoramthanga hian sum hmuhna tur leh hmanna tur hi a inmil tawkin min kalpui thiam hlawl lo a ni ber. A rilruah inrenchemna, intodelhna, sum khawlna hi a awm lo hrim hrim. Intodelhna thu hi chu vawi tam a sawi. Kan sorkar hunah vai buhfai kan ei tawh dawn lo, tih te, chaw leh saah kan intodelh dawn tihte, mau hmangin khawvel entawn tur hnutchhiah kan tum, khawizu leh hnute tui luanna ramah Mizoram siam kan tum tihte kan hre lar. Mahse, a tak hmuh tur a awm lo. A rilruah hi sum hian a luah hneh hle thung. April ni 30, 2019 khan Civil Service Day lawmnaah kan CM hian 1998-a MNF kan sorkar khan kan Budget hmasa ber chu vbc 495 chauh a ni a. Tunah chuan vaibelchhe sang mai ni lo, sing chuang a ni tawh. Kan budget bakah central aṭangin hai luh tur tam tak a awm a. Sorkar laipui sum chu a thal thiam thiam tan a ni mai, tiin a sawi. 1998 ah budget kha vbc 495 chauh ni mah se, kha tih lai khan mipui an la tlem a, pawisa hlutna a sang a, department a tlem a, sorkar hnathawk hlawh a la tlem hle bawk. Tuna vaibelchhe sing chuang hi tam ta viauah ngaiin hman hiau hiau tur a awm ni tlatin a hria a. Sorkar hnathawk an tam a, hlawh a lo sang a, MLA fund a lo pung a, 1998-a cheng nuai 10-a Sorkar Building ṭha taka sak theih kha PWD Schedule of Rate tihsan a nih zel avangin tunah chuan nuai 70/80 te a lo ngai ta daih a. He lai inflation adjust hi kan Finance minister hian a sum enkawl dan aṭang hian a man lo tlatin ka hre ṭhin.

Covid avangin kan sum hmuh tur ang kan hmu pha lo tih hi chhuanlamah an hmang fo a. Covid avanga kan pawisa hmuh hi a awm ve nual tho. Covid avang hian lo hmu tlem ta deuh pawh ni ila, a hman dan kan thiam phawt chuan harsatna tawk lovin kan awm thei. Home Quaratine avangin chhungkaw pa ber eizawngtu, a inhlawh thei lo va, an sum hmuh nasa takin a lo kiam a, nimahsela, nghei lo leh mualpho lovin an awm thei. A inhlawh theih laia kar khata vawksa kg 2 lei ṭhin khan, Chawlhni chawhmeh turin Sanghaṭin a lei a. Chawhmeh chi thum hmeh ṭhin khan, chawhmeh chi khat chauh a hmeh ngam a. A fate'n thawmhnaw an mamawh tak tak lo chu a leisak duh lo va. Nghei lovin, tualchhunga mualpho lovin an awm theih phah ta a ni. Mimal sum emaw, Kohhran sum emaw, Sorkar sum emaw, Self Help Group sum pawh ni se, hneh taka enkawl tur chuan sum hmuhna leh a hman chhuahna tur hi felfai taka ngaihtuah hmasak a ngai a. Sum hmuhna tur hre chiang hmasa lo a, a awmsa kan hmang nghal ringawt a nih chuan kan deficit nghal dawn tihna a ni. Eng pawl pawh, eng sorkar pawh sum khawl tur chuan a formula pakhat chiah a awm. Chu chu, kan hmuh aiin kan hman chhuah hi a tam thiang lo, a ni.

Sorkar hmasain inremchem takin sum an lo khawl kerh kerh a. Tun sorkar tharah an hmang nghal ta hiau hiau thung. Hetiang zela kan kal a nih a, MNF hian sorkarna an chang nawn a nih si chuan tun aṭanga kum 3/4 ah chhanchhuah zawh rual lohin kan economy hi a chhe ve rup mai ang tih hi a hlauhawm tak zet a ni. Ram economy hi a chhia a nih vaih chuan Bank-a pawisa ngah hian chuti lutukin awmzia a nei teh chiam lo, lak chhuah tur an nei dawn chuang lo, thil man a sang chho vak ang a, ei tur nei lo, miretheiten mihausa an rawk dawn. Mihausa ho hi nuam takin an leng bik dawn chuang lo. Chuvangin, ṭul lova sum hmanna hi sorkar hian rang takin zawng chhuak rawh se. SEDP Board 14 te hian ṭangkaina an nei lo, kum khata an sum senral a tam thung. Hei hi ṭhiah hmasak a ngai. MSSSB pawh hi ṭhiah nghal a ṭul, MPSC kan nei tho. 2019-ah zirtirtu 964 lak an ni tawh. Nikum lamah advertisement chhuah lovin a rukin SEDP zirtirtu mi 154 lak an ni a, kuminah eng emaw zat an lak belh. Zirtirtu leh naupang ratio aṭanga chhutin zirtirtu hi kan indaih. Transfer kan ngam loh avangin indaih lo angin an lang mai mai. Huaisen taka kal a, Zirtirtu ṭangkai lo zawng chhuak a, ban ngam a ngai. Officer te petrol hman dan zir chian a ngai a, workshop-a an bill pawh zir chian a ngai. Under Secretary chung lamin anmahni ina an chhawr peon te hi kan tihdanglam a ngai. Secretary chinah i rek bung ngam teh ang u. Ṭul hauh loa kan sum hmannate hi zawng chhuakin i paih ngam teh ang u. Chutiang a nih loh a, sum hmanna tur leh puk tur ringawt kan zawng a nih chuan kan ram hma hun hi ngaihtuah ngam chi pawh a ni lo e.

- Ma Liana, Sihphir Venghlun