Written by
- C. Lalhluna Bethlehem

SCHOOL ṬHA LEH ṬHA LO ENGTIA TEH TUR NGE?

‘Ka fapa, ka fanu chu School ṭhaah a lût pha ve lo a’ an tih hian eng school hi nge ṭha? Tute School ang hi nge ṭha tih ka ngaihtuah ṭhin. Mi tam berin kan teh dan nia lang chu HSLC/HSSLC exam-a zaah za pass-te hi school ṭha kan tihte chu niin a lang. A dikna chen pawh a awm ang; mahse, hei hi tehna dik famkim chu a ni hauh lo mai. School ṭha leh ṭha lo hetiang hian han sawi dawn ila:

1. Building leh compound neih danah:
School ṭhenkhat chu building ṭha tak, compound pawh nuam tak, zau ṭha tak a awm laiin School tam tak (a bik takin khawpuiah) chuan compound pawh nei lo, lirnghing leh leimin, kangmei chhuak ilo awm thulh pawha hlauhawm tak tur a tam êm êm a, chu chu kan fate kan dahna a ni a. Hetiang School hmun him lo, rikrum tawh thulh pawh a, insasengna awm hauh lo tura kan inek beng chiam mai hi chu a zia lo hlê mai! Naupangte class room tâwt taka an ṭhutna hmun chu zirlai tam tak tân a him lo hlê a ni. Chuvangin chhiat tawh rikrum thilah School a him em tih chu kan tehna hmasa tur a ni ang.

2. Zirtirtu neih dan:
Tun lai hian zirtirtu trained teacher aiin trained teacher lovin naupang an enkawl hnem niin a lang a. Hemi chungchang hian ngaihtuah a ti thui hlê mai. Subject tina zirtirtu awm, zirtirtu zirtirnaa tui bawk si, qualified teacher awmna zirlaite chu an chhuak ṭha turah ngai ila. Zirtirtu an nei ṭha em tih chu kan tehna tur pawimawh tak a ni.

3. Admission base-a teh ni se:
Naupang admit dan behchhana teh hi a dik fu mai thei a ni. Naupang ‘O’ grade hmu te, Distinction tling phate eng angah nge chhuah an nih? Promoted, S.P, C+, C, C- te eng ang dinhmunah nge chhuah an nih? Hetiang behchhan hian teh ni se a chiang ber awm e.

4. Huapzo School a ni em?
Zirna in ṭha nia kan sawi tam takahte hian pianphunga rual ban chiah lo ‘Vohbikte’ an lût ve em? Nge a tling leh ṭhate chauh? A ṭha chauh thlanna School a nih chuan mi tin tan a ni lo phawt mai a. School ṭhenkhatah chuan‘O’ grade, First Division leh Distinction te chauh admit an ni a. Board/Promotion Examination Result nei ṭha awm tak pawh an ni rêng a ni. Heng School-te hi school ṭha kan ti ṭhin. A dikna chen pawh a awm; mahse, education-in a tum chu mi hman tlak loh hman tlaka chherchhuah niin a lang. School tam takte hi kan fail viau niin a lang. Mi rethei leh chhumchhia, zirlai ṭanpui ngai zualte thiam thei lo kan hnawl vek a nih chuan zirnain a tum kan ṭhelh a ni thei em?

5. Zirtir dan:
Kan ramah chuan school ṭha kan tihte chu Board exam-a result nei ṭhate an ni a. Chumi tur chuan a bik takin High School leh Higher Secondary School-te an inel nasa a. Naupangten thiamna tak tak paw chhuak lovin exam thlir ran chungin a biling a balangin an bye heart-tir chiam mai nia hriat a ni. Sapṭawng thiam tak tak si lo, Mizo ṭawng pawh thiam bawk si lovin kan chher chhuak niin a lang. Kan lehkha zirtir dan, kan kalpui dan hi enfela zirchian a ṭul hlê mai. Naupang tam berte hian an tawng pawng zir a. Board exam-a an inhlan kai chuan ṭha e kan ti a. Thiamna tak an pawh lo a; chu chuan a tawpah mi beidawng a chher ṭeuh ṭhin niin hriat a ni. Dik tak chuan tuna Central Service kan nei thei lo pawh hi a chhan tam tak zingah kan zirtir dan, kalpui dan fuh tak loh vang niin a lang.

6. C.C.A an nei ṭha em?
C.C.A chu Co-curricular Activities a nia. Chumi awmzia chu lehkha zir kan tih bakah infiamna lam te, zai lamte, hmun pawimawh tlawh (study tour) te, talent haichhuak tura kawng hrang hranga chêtna te a ni a. Hetiang lam hi kan zirna inah hian kalpui a ni em? Nge lehkha (textbook) chauh zir ngut ngutna hmun tih chu tehna pawimawh tak a ni ang. Mihring hian han intihthawvente hi kan mamawh êm êm a ni.
 
7. Nu leh pate nen an thawk ṭha em?
School ṭha chu nu leh pate nen an thawk ho ṭha fo. Kan ramah hian vanduaithlak takin nu leh pa inṭhen fa an tam êm êm a. Henghote hi enkawl uluk an ngai hlê mai. Nu leh pa, zirtirtu thawhpuitu tur an awm loh pawhin pi leh pu, nî leh enkawltute nena ṭanho hi thil ṭul tak a ni. Nu leh pa tam tak chu fa ngaihsak lo ‘Laiking fa neih’ mai mai tam tak an awm. Hengte hi School lama thawkten kan thawhpui thiam an ngai hlê.

8. Discipline ṭha vawnna school:
Tun hma deuh chuan zirtirtu Discipline vawng ṭha kan tih chu naupang hrem vak vak, hau vak vak, an tlin lohna lai hmuh chhuah tum reng maite hi an ni a.

Naupang hremte, zilh te, vuakte hi a ṭulna tam tak phei chu a awm; mahse, naupang hi hmangaih taka enkawl a, dawhthei taka an thiam lohte hrilh hi a ṭha ber a. Anmahniah phurna leh tumruhna tuh hi a ṭha ber a ni. Zirlai pakhat chuan he ti hian a sawi, “Ka school kalna hmasa, pawl hniam lamah khan kan hotu Miss-in min hrem nasa lutuk a, tun thleng hian hlauhthawnnain ka khat a ni,” a ti a. Hei hi thil pawi tak a ni. Naupang rilru leh ngaihtuahna tihbuaina school a ni em? tih chu tehna pawimawh tak a ni tur a ni ang.

9. Thlarau lam leh awm dan mawi leh ṭha (moral education) zirtir uarna hmun a ni em?
Hei hi thil pawimawh tak a ni. Sapṭawng thiam, nu leh pa zah lo, mathematics thiam, aia upate zah lo, ram leh khawtlang tana mi hnawksak kan hring ṭeuh ang tih a hlauhawm hle. Zirlaite Pathian ṭih tura chherna hmun a ni em? Khua leh tuite tana mi rinawm, rintlak chherna pûm a ni em? tih chu kan tehna tur pawimawh tak a ni.

Mizoram khawchhak lam Leithûm khaw te reuh teah khian Zirtirtu ropui tak Pu C. Lalsanglura, Head Teacher P/S a awm a, tunah chuan chatuan ram a pan tawh a. Chu mi chuan Mission Sap hun lai khan amah chauhin zirlai ṭhahnem tak a enkawl a, an khua aṭanga kal bakah khaw ṭhenawm aṭanga a school-a lo kalte Pathian thuin a enkawl ṭhin a. Zing tin devotion a neihpui ṭhin. Chu school aṭang chuan Minister, IAS, lehkha ziaktu ropui, Officer ṭhahnem tak, Pathian thu lama Doctorate Degree nei leh mi chhuanawm tak tak an chhuak a. Hetiang a chhuah theihna chhan hi School-ah Pathian thu awih a zirtir vang niin an sawi.

10. School chhuakte aṭanga tehin:
School ṭha leh ṭha lo tehna tur pawimawh tak tur chu an school aṭanga chhuakte hawlhtlin leh hlawhtlin loah a ni a. A thiamte chauh admit-naah chuan mi hlawhtling tam tak an ṭhahnem hlê dawn a ni. Zoram pumin a chawm School leh khaw khat, veng khat School-in a chawm (feed) School-te hi khaikhin chi an ni lo. Duh thlang thei ve lo School-te pawhin zirlai thiamthei admit/enrol ve lo mah se, anmahni phak tawkah mi beidawngte an chhawmchhuak thei a nih chuan school ṭhaa chhiar chi an ni ngei ang le.

Tun laia Central Service kan chhuah thei lo tlat hi a zia lo hlê mai a, a zahthlak bawk. Tu nge mawhphur ang le? A chhan tam tak awm zingah kan zirna School leh College, University-te hian mawh an phur ngei ang le.