Written by
Lalrammawia

PU ZORAMTHANGA PATHIAN THU (THEOLOGY) PAWM DAN

Pu Zoramthanga’n 30th May 1980 kuma a ziah ‘Zoram Zalenna Lungphum’ tih Pu Saihnuna Khatla-in 2nd Edition (2000 copies) Kum 2003-a a published, Lengchhawn Press a chhut han chhiar hian thu tam tak a lo phumin a lo ziak a, Politics awmzia hrilhfiah a bul ṭan chhovin, mihring ten eng vanga ralthuam hum ngai ta nge an nih tih te sawifiah a; Bible a Israel chanchin ṭhenkhat la chhuakin, ralthuam hum chungchang leh 'dawt sawi' chungchang Pathian thu aṭanga a thlirna leh a hmuh dan sawifiah a tarlan hmangin zir tham a awm a ni. A Hla phuah leh ralthuam chungchang a ziah aṭanga Pathian thu a pawm dan chu kan dah rih ang a; dawt sawi chungchanga a Pathian thu a pawmdan (ama theology) bik chauh kan bih zui rih ang.

Kan hotupa Pathian thu pawm­dan zir a ngaih chhan chu, mihring zawng zawng hi kan Pathian thu pawm dan hian kan nun leh thiltih a kaihruai a, kan theology a fuh loha thil a pawi theihzia te kan ngaihtuah tel a ṭha ang.

Dara Singh leh a thawhpuite kha Graham Staines te pafa thattu a puh a hrem an nih kha. Kha thil kha suahsual nunrawn satliah thiltih ni lova, an Pathian thu pawm leh nunpui danah Kristian kha hnawk an tih vanga sawina te a awm a ni. Khatia an tih khan an pathian tan thil ṭha ti leh an pathian thu an nunpui vanga ti an ni kan ti thei bawk ang. Al-Qaeda mi leh sa ten thlawhna hmanga World Trade Centre en zawn vang vanga an sut bur ngam chhan kha chu “An pathian tan a thil ṭha tia an in pawm vang a ni, chu chu an theology in an nun leh thiltih a thunun (control) a, a kaihhruai na a ni. Mihring tling, mahni a inrelbawl dan neih tum te thiltih pawh a ni. Tin, ISIS hovin mihring tling nih tumin Muslim lalram (Islamic State) din an tum a, nunrawng taka an mihringpui te that leh tiduhdah a, an sawisak theih chhan kha an theology (an Pathianthu pawm dan) in an nun leh ngaihtuahna a hruai a, chumi avanga an thiltih te chu kan hmu a nih kha.

Kan ramah sawi lut ta ila. Khawchhak Lunglum hlau te, Baktawng lama awmkhawm te, Sangau lama in khawrkhawm te, Aadhar leh Ration Card duh loh te leh a dang pawh tam tak an la awm awm e. Heng zawng zawng hi a bul chu Pathian thu an pawm dan (theology) aṭanga ke pen an ni zel a ni. Anmahni pawl leh an Pathian thu pawmdan anpui te thusawi bak chu midang an ngaithla thei meuh lo tlat a ni. Heng mite Pathian thu pawm dan hi, an pawmdan anga pawm ve lotu tan chuan Pathian thu pawmdan maksak leh kawng dik lo, hlauhawm tak an ni ṭhin. Heng thil tlemte chauh pawhin a tarlan theih chu Muslim an ni emaw, Hindu an ni emaw, Kristian an ni emaw Mizo, Vai leh Sap kan tih thlengin kan Pathian thu pawm dan hi a dik a pawimawhzia alang chiang viau a ni.

Ralthuam hum chung chang chu a bu ziaktu-in Isua Lal ram din tur an nih loh avanga ralthuam an hum thu heti hian a ziak, “Amaherawhchu, Isua lalram ni lo, he khawvel lalram leh sawrkar hi kan din dawn erawh chuan, ralthuam tel lovin kan la din thei rih lo a ni tih hi khawvela mi zawng zawngte hriat a ni.” A tih leh a hla phuah “Kan zoramah Lal Krista Kraws” tih chhunga a Pathian thu pawm dan a phum chu hun dang atan dah rih ila, DAWT SAWI chung chang bika a Pathian thu pawm dan chauh en phawt teh ang.

Pu Zoramthanga’n 'dawt' sawi chung­changa a Pathian thu a pawm dan hetiang hian a ziak a “… Chuvangin Pathian thuin dawt sawi a tih hi eng nge a nih a, Kristiante hian engtia thlir tur nge kan nih ngun tak kan chhut thiam a pawimawh em em a ni,” tia bul ṭanin Bung 9 na Phek 35-37 na ah chuan “Israel fate Kanan ram luah tura hruai an nih lai khan Josua hovin ral tam tak an do va. Jeriko khua te, Ai khua te leh khaw dang tam takte pawh an la ṭhin a nih kha. Jeriko khua an beih dawna enthlatute lo hum tura Rahabi in thu dik lo a lo sawi kha Bible in dawt sawi a ti ngai reng reng lo. Chu a hnehin enthlatute a lo hum avang khan entawn tlak tur rinna neiah ngaih a nih tak zawk kha.

Chutiang bawkin Ai khua an beih dawna an ral rel dan chu thu dik lo sawi mai pawh ni lovin a bumin an bum a, an tihderna chu hlawhtlinnaa hmangin Ai khaw chhung mihring cheng zawng zawng pawh an that vek a nih kha. Pathianin “Ai khaw beih nan hian dawt in sawi chang pawh ni lovin a bumin in bum hlum vek a ni” tiin thiam loh a chantir em? tiin Pathianin DAWT SAWI a a ngaih loh dan nia a hriat leh a pawm dan a tarlang a, raldona hmanrua (war tactic) atan an hman vang a ni zawk, a ti.

Bible-in dawt sawi a tih te chu mahni hlawkna turte emaw, a chhan dang eng vang emawa mite tihder tura thu sawi hi a ni, tiin a sawi a, chu chu khawvel mihring dang zawng zawngte pawhin lungrual takin dawt sawinaah an pawm thlap a ni tiin a sawi bawk. Tichuan War tactic tia a vuah chhungah hian Mizo leh Mizo inkar a ni emaw, Mizo leh India inkarah te an kalkawng daltu thenfai te pawh indona a nih dan a sawi a, chu erawh dah rih phawt ila.

Keini Mizote pawh mihring tling kan la ni ve lo a ni tih sawiin, “Mahni ram inrelbawl dan tur sawi chhuak ve thei lova, ram tin leh hmun tina awp beh leh ṭhen darha awm Mizo mipuite hi mihring nun dan angin kan la nung pha ve lova, khawvelin mihring a tihte hi kan la tling pha bawk hek lo,” tiin thiam takin a sawifiah a ni.

An Political goal chu heti hian a sawifiah leh bawk (phek 4 na ah) “Chuvangin, mihring tling an tihte chu ram leh hnam mipuiten an duh dan anga an ram awm dan tur an siam theihna hmun hi a ni. Chutiang chu kan la phak ve loh avangin chu awp behna hnuai aṭanga la chhuak a, pumkhata siam a, mahni dinhmun tur siam theihna chanvo (the right of self determination) nei a, Mizote mihring anga din chhuah ve hi kan politics in a tum chu a ni,” tiin a ziak leh bawk. Chutah mihring nih tling tura beihna kawng hrang hrang a failled tawh chuan tiin ‘Nunphung pangngai kal pelin ramhnuai dan, a chak leh huai huai lalnaah kan lo lut tawh tihna a ni. Chu chu Indona (War) kan tih hi a ni,” a ti ta bawk a ni.

Hemi chinah hian duh­tawk rih tum ta ila. I han thlir let dawn teh ang. Mihring hi a huhova awmkhawm tur kan nih avangin, mumal taka awm tur chuan kalhmang neih a ngai. Mahni hnam kalhmang anga kal thei leh dingchhuak te chu mihring tling a ti a, chutiang nih theihna tura beihna chu Politics a nih dan a sawi a. Chumi chhungah chuan Pathianin “Khawvel zawng zawnga a hnamthlan a enkawl chhoh dan chu la chhuakin, Mizoten mihring nih tling tura beihna kawngah chuan DAWTSAWI chu Zofate hmalam tur sual chhohna kawng atan Pathian thu aṭanga sawi mamin, hei le, Pathianin rem a ti, a phal e, tactic mai chauh a ni e” tiin a Mizo kristian pui te a au va. Helai a au hla aṭang hian a Pathianthu pawmdan (theology) pawh chiang taka pholan a ni a, chu chu a takin a tarlang a, midang a zirtir bawk a ni.

Tunah hian ramhnuai lamah awm tawh lo mah se, amahin ‘mihring tling” tia a hrilhfiahna ang kha Mizo hnam hian kan la thlen lova, an Political goal chu an la sawhsawn lo a nih chuan Rahabi dawt sawi anga dawt sawiin ke a la pen zui zel ang em?, chumi atan chuan DAWT SAWI kha Pathianin a phal nia a hriat miau bawk avangin a la sawi zel lo ni ta se. A chhia leh ṭha hriatna pawhin thiam loh a chantir ni hauh lo hian 'mipui' hnenah 'dawt' hi a sawi ang a, ala sawi zel a nih pawhin a mawh lo hial awm e. Chu chu a tan chuan Ral dona hmanrua kalhmang (tactic) a la ni zel dawn a ni.

Hetiang hi kan ram hruaitu ber Pathian thu pawmdan (theology) a nih chuan, kan Kohhran hruaitute hian zir chian a, sawifiah chu an hna leh mawhphurhna (purview) a nih hi phat rual a ni lo e. He zirtirna leh a kalhmang hi “Pathian thu pawmdan (theology) dik a ni e’ tih emaw “a ni lo ve” tih chin chauh tal hi chu kan sakhaw hruaitu, theologian ni bawkte hian an sawi ngei a ngai a ni.

Chuti a nih loh chuan mipui mimir te hi hmanlaia Lal zu heh khuaah zu ngawlvei an tam a, hmeichhiat mipat thlahdahna Lal khua leh tui-ah 'sawn' an tam. Lal huaisen khuaah Pasalṭha an chhuak ṭha duh tia ṭhenkhatin an sawi ang khan - Pu berin Pathian duh loh zawngah ngai miah lova ‘DAWT’ a sawi reng chuan, pawisak nei vak lo hian kan khawtlangah kan daw sup sup ang tih a hlauhawm a ni.

Pathian thuthiam ten an pawmpui loh a lo nih erawh chuan he lehkhabu ziaktu, amah hi chuan a chhia leh ṭha hriatna in thiam loh a chantir hauh lovin dawt a sawi zel duh a lo nih pawhin, mipuite chuan a dawt sawina background nen lam kan hriatsak zel tawh turah in ngai tawh ila. Kan thutlukna chu mahni ṭheuha siam chi a ni bawk ang.

- Lalrammawia