LAZARA KAIHTHAWH LEH A CHHEHVEL
Chanchin Ṭha Johana bung 11-ah hian Isuan Lazara a kaihthawh thu kan hmu a. Lazara damloh thu kha Isua hnenah mi tuten emaw an rawn hrilh a. Hetih lai hian Isua hi rawngbawlin khawi hmunah emaw a awm niin a lang a. Tichuan Lazara nat thu an rawn hrilh hnuah ni hnih ngawt a la châm khawmuang a, chumi chhûng chuan Lazara pawh a lo thi ta nge nge a. Lazara thih hnuah Isua chu Lazarate khua Bethani panin a kal leh lawi si a. Isuan Bethani khuaa Lazarate in a va thlen chuan Lazara chu thlânah ni li (4) lai a lo awm tawh a (Jn 11.39). Isua hnena Lazara damloh thu an rawn hrilh hnuah Isua ni 2 a la châm khawtlai a, chumi hnuah Bethani an pan a, Bethani an thlen hian Lazara chu thlânah ni 4 a lo awm hman leh tawh bawk si laia hi engtia sawirem tur nge ni ang?
NI LI (4) AWMZIA:
Isuan Lazara thlan a tlawh khan, a china lung lum sawn turin a ti a, chutah Marthi chuan, “Lalpa, tunah zawng a uih tawh ang, a thihna ni li lai a ni tawh si a,” tiin a lo hnial a. Ni 4 hian Judate nunah awmze pawimawhna tak a nei a. An ngaihdanah chuan mitthi reng reng chu ni 4 a ral hma loh chuan thi-ah an la puang mai lo. Judate dan bu Tamud-in a sawi dan chuan, “Lusunna hun chu ni thuma ral hma loh chuan tawp mai tur a ni lo. Ni thum chhung khan mitthi thlarau chu a ruangah khan a rawn let leh thei a, thi tawh taksaah khan a rawn kir leh duh thei; mahse nithum a ral tawh hnuah chuan mitthi ruang taksa rawng pawh a lo danglam tawh a, chuvangin a thlarau pawh chuan ni thum a ral tawh hnuah chuan luh lehna tlakah a ngai tawh lo”. (Gen.Rab.100 [64a]; quoted in Beasley-Murray’s John, pp.189-190). Chutianga nithum hnuah chuan a thlarau pawh chuan a kiansan ve mai thinin an ring a. Chuvangin a ni li niah chuan mitthi chu a thi chiang ngei tawhah an ngai.
Judate rin danah chuan mitthi thlarau chu nithum chhung vel la cham khawmuangin an ring a, chumi chhung chuan mitthi taksaah chuan luh leh a tum ṭhin a. Mahse mitthi taksa chu a lo rimchhe ṭan a, a rawng a inthlak danglam a, a lo ṭawih chhe ṭan a, chung a hmuh chuan thlarau pawhin luh lehna tlakah a ngai bik lova, a ni 4-na aṭang chuan a kiansan ta ṭhinin an ring a ni. Chuvangin Lazara farnu Marthi’n Isua hnenah ni 4 lai thlanah a awm tawh a tih khan Lazara kha a thi chiang hle tawh a tihna a ni.
ISUA KHA KHAWIAH NGE A LO AWM?
Lazara damloh thu an rawn hrilh khan Isua kha khawiah nge a lo awm tih hi han bih chiang hmasa le phawt ila. Mi thiamte chuan hetih lai hian Isua hi Bethani khua aṭang hla tawk takah rawngbawlin a awm niin an ring a, ṭhenkhat chuan Bethani aṭanga ni khat kal vela (mel 20 vel) hlaah Isua hian rawng a bawl niin an ngai. Hetih lai hian Isua hi Judai ram pawnah a awm ngei niin a ngaih theih a (cf Joh 11.7). Mi thiam ṭhenkhat chuan Isua hi hetih lai hian Perea ramah a zirtirte nen rawngbawlin an awm niin an sawi. A chhan pawh Jerusalem leh a chhehvelah khan Isua lala siam duh pawl leh Rom sawrkar laka hel tum pawl an awm a, chung mite laka bikbo nan chuan Isua leh a zirtirte hi Judai ram pawn Perea ramah rawng an bawl niin an ngai (cf Joh 10.22-39). Aman man tuma vehtu an awm bawk avangin Jordan lui ralah, Johanan a tira mi a baptis-na lamah an kal ta tih Johana hian min hrilh a (10.39-40). Cornelis Bennema chuan helai Johana mi a baptis-na hmun hi Ainon khua niin a ring (cf. 3.23) [Bennema, Excavating John’s Gospel, p.121].
Perea bial hi Herod Antipas-a ram awp chhunga mi a ni a, Jordan lui ral chhak lam awm a ni. A ram zauzawng hi mel 20-a zau mel 60 vela sei a ni. Helai ram hi Baptistu Johana mi a baptis hmasakna hmun kha nia ngaih a ni a. Lazara damloh thu an rawn hrilh lai hian Isua chu henglai bialah hian rawngbawlin a lo awm mek a. He Perea bial aṭang hian Jerusalem bula Bethani khua, Lazarate unau awmna chu mel 15 vela hla, ni khat kal tawk vela hla niin thil hlui laichhuakmi (archeologist) te chuan an sawi.
Tichuan Isuan Bethani khua a va thlena Lazara ni 4 thlana a lo awm hman theih dan chu hetiang hian han sawi ta ila.
Johana Chanchin Ṭha bua thil thlen dan indawt (chronological order) hi han bih chiang ta ila. Johana 11.39-ah hian Lazara chu ni 4 thlanah phum a nih tawh thu kan hmu a:
11.3-ah Lazara damlo hrilh tura an mi tirh ten Isua hnenah Lazara damloh thu an hrilh. Mi tirhte an chhuah lai hian Lazara hi a la chat thla chiah lo niin a lang.
11.6 - Isua chuan mi tirhte chu a lo dawngsawng a, ni hnih a la cham khawtlai thung.
11.11 - ni 2 hnuah chuan Isua chuan Lazara chu a thih (muhil) tak thu a sawi.
11.17 - Isua chu Lazara thlan lamah a kal a, Lazara chu ni 4 thlanah chuan a lo mu tawh.
Bethani aṭang hian Isua awmna Perea ram hi ni khat zina hla ni ta se chuan Lazara hi mi tirhte an chhuah ni la la hian a chat thla ve nghal tihna a ni thei. Chutiang a nih chuan Lazara ni 4 thlana a awm theih dan chu hetiang deuh hi a ni.
1) Ni khatna: Lazara damlo chanchin hrilh tura an mi tirh ten Bethani chhuahsanin Isua awmna an pan. Kalkawnga an kal laiin Lazara hi a chat thla hman a nih a rinawm. Hemi ni vek hian Lazara hi thlanah phum nghal a ni. Lazara thih thu hi chanchin hrilh tura kal te pawh hian an la hre hman bik loin a rinawm. Hemi ni vek hian an mi tirhte hian Isua hnenah Lazara damloh thu hi an thlen hmanin a rinawm.
2) Ni hnihna: Isuan Lazara damloh leh a nat vau thu a lo dawng a, mahse Bethani lam pan mai lovin hemi ni nileng hian a rawngbawlna hmunah a la awm.
3) Ni thumna: Hemi ni pawh hian nilengin a rawngbawlna hmunah a la cham zui zel.
4) Ni lina: Lazara thih thu an hriat tak avangin Isua pawhin Bethani lam panin a chhuak ve ta a. Bethani hi Isua rawngbawlna hmun aṭang hian ni khat kal vela ngaih a nih avangin hemi ni vek hian Isua hian Bethani a thleng hmanin a rinawm.
Mizovin ni khat kan chhiar dan anga chhut chuan Lazara ni 4 thlana awm tawh tih hi hriatthiam a har deuh a, mahse Judate ni chhiar dan aṭanga chhut erawh chuan Lazara hi ni 4 thlana awm anga sawi theih a ni thung.
BETHANI KHUA CHU...
Chanchin Ṭha Johana lehkhabuah hian Bethani khua hi pahnih kan hmu a. Lazarate unau chenna Bethani khua hi Jerusalem aṭanga mel 2 vel leka hlaa awm a ni a (11.18). A dang leh chu Johana 1.28-a a sawi Jordan râla Bethani khua hi a ni. John 1.28 a Bethani hi KJV leh RV chuan Bethabara tiin a dah a. Hei hi hmanlai kutziakbua a indah dan a ni. Lazarate khua Bethani hi Jerusalem chhak lam mel 2 vela hla, Jeriko khaw kalkawnga awm a ni a. Chanchin Ṭha buah hian a hming hi kan hmu nual a (Matt 21.17 ; 26.6 ; Mk 11:11; 11.12 ; 14.3 ; Lk 24.50 ; Joh 11.1 ; 12.1).
He khua hi tunah chuan el-Azariyeh tih hming vuah a ni a, chumi awmzia chu ‘Lazara hmun’ (place of Lazarus) tihna a ni. A hming hi Lazariyeh tiin an sawi ṭhin bawk. Hun lo kal zelah a hming Bethani tih hi helai hmuna chengte hian an hriat ṭhan loh avangin kum 1840 khan a hming hi Arabic hming ‘El-Aziryeh’ tia phuah a ni (Edward Robinson, Biblical Researches in Palestine, 1841 vol 2. p.102). A hming awmzia leh lo chhuahna hi mithiamte hriat dan a inang lo a, an inhnial fo. William Hepwoth Dixon-a chuan a hming awmzia hi ‘house of dates’ a ti a, Emanuel Deutsch-a chuan hebrai ṭawnga a hming awmzia aṭanga chhuiin a hming awmzia hi ‘House of Misery’ emaw ‘Poor-house’ tihna emaw a ni, a ti thung a. Mithiam ṭhenkhat chuan Arabic ṭawnga a hming awmzia chhuiin Bethani tih awmzia hi ‘house of figs’ an ti bawk.
Bethani khua hi kum zabi 6-na BC vel aṭangin an luah ṭan niin mithiamte chuan an sawi a. Kum 1961 ah khan mihring cheng 3,308 an awm a, kum 1967 Israel six day war hnu aṭang khan helai bial hi Israel sawrkarin a awp ta a, hemi hma hian Jordan sawrkar thuneihna hnuaiah a awm ṭhin. Tunlaiaa Bethani khua El-Eizariya ah khuan in hlui ber an tih mai, kum 2000 vela upa an laichhuak a, chu chu Mari leh marthi te in kha a ni e, an ti. Isuan phar a tihdam Simona in pawh kha helai hmunah hian a awm niin an sawi a, tualchhung mite erawh chuan he Simona in hi Lazara insâng ‘Tower of Lazarus’ tiin an sawi thung, hei hi Greek Orthodox Church in an enkawl a ni.
Bathani dang an sawi hi mithiam D.A. Carsan-a chuan Johana hian Bethani a tih hi Batanea zawk a ni, a ti a, chu chu hmarchhak lama awm a ni a, Heroda laichin Philipa ram awp chhunga awm a ni thung. Johana hian a hming ‘Bethani’ tih hi Betania sawi nana hmang mai niin a sawi. Bethani hi Isua rawngbawlna bul ṭanna hmasa leh ahnu a kharna hmun a nih avangin Johana hian a hming hman tlanglawn zawk Bethani tih hi Betania aiin a hmang a ni ang, a ti.
Sawi dan dang lehah chuan Johanan Bethani a tih hi ‘Bethabara’ zawk a ni an ti a. Chu chu Jerusalem aṭanga mel 20 vela hla, Jordan chhak lama awm a ni. He thu sawi hmasatu chu Kohhran Pa Origen-a a ni a, he lai bial vela a zin veivah fe hnuah Bethani tih hming pu khua a awm lo niin a sawi. Chuvangin Bethani an tih hi Bethabara an lam dan chi dang mai nia a ngaih thu a sawi.
Bathani khua hi kan sawi tawh angin tunlaia a hming chu El-Azariyah an ti a. He khuaah hian Lazara thi tawh chu Isuan a kai tho a, phar Simon-a, Isuan a tihdam khan he khuaah hian in a nei bawk (Mk 14.3-10). Bethani khuaah hian mirethei leh damlo natna tuarte'n ngaihsak an hlawh a. Isua hunlai hian Bethani khuaa mi cheng tam ber hi Galili mi an ni. A tam zawk hi Jerusalem khawpuia chên tum, mahse remchang an hmuh rih loh avanga Bethani-a khawsa zui tate an ni nawk hlawm. Galili bial aṭanga Jerusalem khawpuia biakzin (pilgrim) tura kalte tân Bethani hi kawtchhuah remchang tak a lo nih bawk avangin khualzinte pawhin an paltlang fo khua a ni.
- PC Nghaklianmawia