Written by
- Rohmingthanga Ralte Asst. Professor
Dept. of Mizo Govt. Aizawl North College

RIHMIM TLANG (Mizo lenglawng hlain a chim san lai ber!)

Thing chi khat a awm a, chu thing chu a awmna hmun azirin miten a hming an sawi dan a dang ṭhin a. Ṭhenkhat lahin inhnial nan an hman phah fo lehnghal. ‘Rihnim’ ti an awm a, ‘rihmim’ ti an awm bawk a. A nihna takah chuan a hming dik zawk a awm chuang lo a, kan chenna, mahni khaw lama kan sawi dan a hrang a ni mai zawk si. He a hming pahnih bakah hian Pu Buanga chuan a dictionary-ah he thing hming dang hi pahnih a tar lang a. ‘Kêl hmâwng’, ‘Kêl talh hmâwng’ ti pawhin an lo sawi ṭhin a ni. Tichuan, he thing hian hming pali lai rihnim, rihmim, kêl hmâwng, kêl talh hmâwng tih te a nei a nih chu.

Kan thupui khi ‘Rihmim Tlang’ tiin kan dah a, khiah khiah khawchhak tuipui ral, amah Damhauhva khua Khawbunga an sawi ṭhin dan a ni a. Mual rihmim tlang hial neiin, he rihmim mual leh Damhauhva nun, a lunglenna kha thui takin a inzawm tlat bawk. A lunglenna hlaa a chantir dawn chuan he rihmim tlangah hian a kal fo ṭhin.

A fanu Pi Ramnghinglovi chuan, “Rihmim tlang nen hian inzawmna pawimawh tak a nunah hian a awm a, a hla ṭhenkhat a phuah dawn hian, rihmim tlang pan hian a kal ṭhin a, lungleng em ema mu zangthalin, van lam thlir hian hla a phuah ṭhin. A hla zawng zawng chu a ni chuang lo va,” tiin Damhauhva leh rihmim tlang inzawm dan hi min hrilh a.

A hla Zun phur thingtin par-ah khan lungrun em em maiin he tlang hi Zun ngai riangte ka ṭahna mual rihmim tlang lii liai tia chham chhuakin, a chawi hial nghe nghe a nih kha. Khawbung khuain he thing, rihmim tia an koh dan hi lo chhinchhiah ila, kan hla thlir zau turah pawimawhna a neih dawn avangin.

Tichuan, he hlaa Damhauhva lunglenna luan liam nasatzia hi i’n um zui chho teh ang, a lunglennain a vawr tawp pawh a thleng hial niin a lang. Kan thupui te zawkah khian he hla hi ‘Mizo lenglawng hlain a chim san lai ber’ tiin kan dah tel a. Mi zawng zawng chuan min pawmpui chiah lo mai thei a, mahse Damhauhva nun ram te nena han kaihkawpa, a hla tlantir dan te han chhut vang vangin, he leia thilsiam dang nunna nei, mihring nuna pawimawhna neite a hlaah hian a hawl zau bawk a, han belhchhah leh tur hi a vang tawh teh a nia.

Zun phur thing tin par leh

khawtlang lii liai, Han hawi vel ila

ṭah zai min reltir e,

Ka dawnin suihlung a leng e

khua rei ka ngai ngam lo ve.

Tlang tin awi lelte a kiu e,

Zun ngai riangte ka ṭahna mual

rihmim tlang lii liai.

A hla chang khatnaah hian a lunglenna chu venthawn nei lovin, tlang takin a au chhuahpui nghal a. An hunlai zuk mitthla tel ngat phei chuan a lunglen dan tur hi eng emaw chen chu kan zuk ṭâwmpui thiam ang chu maw? He chángah hian hun kal ta, hun liam tur, hmanlai chang mai turte chu a lung tileng ṭhintu pakhat a nih dan kan hmu a. An khawtlang nuam tak, an khaw rizap vela thing la ngir khup maite an thlir chuan a lunglenna chu ṭah chhuahpui tak a nâp a. Thil thui tak a ngaihtuah mek laiin, a lunglenna belhchhah turin lelte a rawn kiu ral ral mai a, chutah zet zawng inthup buai tawh lovin, rihmim tlangah chuan zun ngaih lunglen vanga a ṭah ṭhin thu min hrilh ta a ni.

He hla ziaka dah hmasatu leh sa ṭhin te hian a tlar tawp ber hi, ‘Zun ngai riangte ka ṭah nan mual rihnim tlang lii liai’ tiin an ziakin, an sa chhawng ṭhin a. Hetah hian Damhauhva nun nena inzawm tlat ‘Rihmim tlang’ hi Khawbunga a awm ve thu an hre ve lo niin a lang. He hla bikah hian Damhauhva khan zun ngaia a ṭahna, a hla phuah ṭhinna hmun rihmim tlang hi tehkhin nana hmang lovin, tlang takin a hlaah hian ‘Zun ngai riangte ka ṭahna mual rihmim tlang lii liai,’ tiin a chawi zawk niin a lang. Zun ngai riangte ka ṭah nan... tih pawh hi, kha rihmim tlang kha zun ngaih vanga a ṭah nan ni lovin, lungleng zun ngaih vanga a ṭahna hmun a ni tih min kawhhmuh hi a tum zawk niin a lang a, Zun ngai riangte ka ṭahna mual rihmim tlang lii liai tih hi a hla thu dik zawk tur pawh a ni ngeiin a lang.

Rihmim/rihnim hi hla lamah chuan ‘thing rihnim’ tia hman a tam a. Thing rihnim tia hman a nih hian a huam pawh a zauin, thing hrim hrim a huam thei a. Mahse, he hla bikah hi chuan a phuah chhan leh a phuahtu nun nena inzawm tlat rihmim tlang chu min kawh hmuh pahin, rihmim tlang chu a zun ngai riangte a ṭahna mual a nihzia min tar lansak zawkah pawm ila, a hla thu chheh dan hi a fiah ṭha zawk ngei ang. A huam erawh a zim deuh thung ang. A zim deuh a nih pawn, a dik zawk a nih chuan a pawi chuang lo, a chhan chu Khawbung khua ni ve lote'n, he rihmim tlang leh Damhauhva nun inzawmna hi an hriat ve phah dawn si a.

Pu Ngurchhawna chuan an tleirawl lai (rambuai hma vel a ni ang chu) chuan, “Rihmim tlang hi, rihmim thing a awm vanga ‘rihmim tlang’ tih a ni a. Hlaa kan ti ‘rihnim’ ta hi eng lai aṭanga ti ‘rihnim’ nge kan nih aw? Kan tleirawl lai chuan ‘rihmim tlang lii liai’ kan ti ṭhin asin maw le,” tiin he lai tlar an hriat ṭhin dan hmasa hi min hrilh a.

Pu Ngurchhawna thu sawi aṭanga thil lang thei chu, hla a ni a, hla lamah rihmim chu rihnim tia hman a tam zawk avangin, an timual rihnim tlang ta mai a ni ngei ang. Mite hman fo dan a nih avangin, chu chuan an rilru a luahin a hruai ta zawk a nih ngei a rinawm. Mahse, a phuah chhuah dan kan en chuan, mual rihmim tlang tia pawm hi he hla originality leh danglam bikna a phuahtuin phumruk kan zuk hriat theihna zawk tur a ni si. A khuate tan phei chuan a hlutna a zual phah zawk thei bawk. Hla hi a huapzau (universality) vek loh pawn a hlutna a bo phah thei bik chuang lo.

Pi pu sulhnu hnam tin lunglai kuaitu,
Ṭiaupui chhum leh khawtlang romei zam karah,
Dawntuai thlekna khaw chul ram leh dawnlung nau ang nuihna.
Ka hawi ngam lo, lung a leng e,
Ka ngai e hlim lai ni kawla liam ka phal lo ve.

A hla chang hnihna lama min tarlansakte hi han en vang vang hian, he hla phuahtu ngaihtuahnain a hawl zauzia leh thil a chik dan kan hmu thei ang. Khawvel hnam tin hian hman lai thil hlui leh kan thlahtute chanchinte hi kan hlut vek a. Thlahtute chanchin hre thui thei apiangte hi hnam fing leh ropui kan tihte an nih hlawm hi maw. A lunglenna chuan hmanlai hunah a hruai a, ṭiau chhum leh romei chenin a lunglenna an belhchhah zel a. Hmanlai huna khaw lo din tawhna ṭhin leh kawtchhuah lungdawha ṭhalaite hlim ṭhin dante an mitthla thlen meuh chuan. A lunglenna an belhchhah zel dawn avangin khaw chuana a hawi ngam loh thu min hrilh ta a. Hlim ni te, lawm nite chu dan rual lohin kawlah an liam ṭhin tih a hrechiang sauh a, mahse an hlim lai hun chu a liam ve mai a phal mawlh si lo.

Awmhar tinkim dawna rumte zawng chu,
Zawt vel ilangin engtin min chang ang maw,
Kei zawng fam zun ngaih leh khawtlang lunglen ka phur zo lo ve;
Hnutiang hmatiang ka dawn changin
Dar tui ang ka luangral tur hi lung a awi lo ve.

A hla chang thumnaah chuan a lunglenna chu mihringte chungchangah a la kal zel a, fam ngaih vanga lunglenna emaw, ngaihzawng ngaih vanga lunglenna emaw, khawtlang lunglen vei mite pawh a ni ang chu. Chung mite lunglen chhan tak chu hriat a duh thu kan hmu a. An khawhar avanga an rumnate chu eng nge ni ang, zawt ila engtin nge min chhan hlawm ang tia a hla a tlantir mek laiin, ani erawh chu thi ta te ngaih avang leh khawtlang lunglen, ngaih bik nei si lo a, zun ngaih lunglen avanga a rum ṭhin dan min hrilh leh ta thung a. Chutah hun kal tawh leh hun lo la awm turte an ngaihtuah chet chet chuan, he khawvela kan han thi bo ve mai mai tur hian, a lung an tihhnur dan min hrilh a. Siamtu remruat dana a lungawi loh thu lah sawi miah si lovin, hringnun kal dan phung, a lung tirun em emtu an au chhuahpui dante hi a ropui thlawt a ni.

Zawtin hrilh theih chang se chungleng huiva,
Berhva hram thiam thing tin zar awi lelte nen,
Zun ngai chhawl ang uai ve ang maw hril za i lunglen hi.
Kei zawng nau ang tlei ka rel lo,
Ṭapin khuavelah ka rum Zion thlen hma loh chuan.

A hla chang tawp berah hian a lunglenna invawr sang zel chuan, a vawr tawp a thleng ta hial niin a lang. Mihringte chungchangah chauh a ngaihtuahna leh a zun ngaihna lunglen a kal tawh lo va. Thilsiam dangte a pun ta hial a ni. A duhthusamah chuan thilsiam dang, nunna nei ve dangte chu lungleng hian an kur ve ngai ang em, zun ngai hian engmah ti thei lovin an awm ve ṭhin ang em? tiin zawhna a siam ta hial a. Mihringte dungthula an lo awm ve ṭhin a nih phei chuan zun ngaih lunglennate chu sawiho a duhzia min hrilh a. Chutah, ani chu zun ngaih avanga a lunglenna a reh theih lohzia, lunglenna avanga a rum ṭhin dan min hrilh pahin, he khawvelah hi chuan a lunglenna chu a reh ngai dawn loh thu, vanram a thlen hma zawng chu lunglenna avanga a rum fo dawn thu min hrilh ta thung a nih hi.

He hlaah hian ‘zun’ thumal hi a hmang uar hle a. A hla chang tinah hian hmuh tur a awm vek mai a. Zun a hrilhfiah dan hi i’n dah lang ve hrim hrim teh ang. “Zun chu kan lunglenna zawng zawng hi a ni mai a, tlang zawng zawng leh leilung zawng zawng hian lunglenna an nei vek a, buhte pawh an ṭawng thei a, suangtuahna an nei vek a, pangpar zawng zawngte pawh hian lei mawina zun an uaipui ṭheuh va, an awmna hmun ṭheuhah zun an phur vek a ni,” (Lalthangliana 44).

A hla chang tawp ber hi han chhiar nawn leh mah teh, a thukin a lunglennain a vawr tawp tak meuh a thleng chu a ni e. Kristian kan nih hnuah vanram kal thuai thuai chakin kan hla phuahtu hmasa mi ṭhenkhatte an rum ṭhin thu kan hmu ṭhin a. Chutih laiin, mi tam zawk erawh vanram hmun nuam kal chak hian kan rum ngai meuh lo chu a nih hi maw. He khawvelah hian a theih chhung chu cham kan duh vek zawk a ni si. Mahse, lei nun hi a famkim miau loh avangin tu ate mah hian he leiah hian lungawina famkim kan hmu ngai dawn si lo. Chu'ng zawng zawngte fun kim vek thei turin, “Kei zawng nau ang tlei ka rel lo, ṭapin khuavelah ka rum Zion thlen hma loh chuan,” a tih hi Kristianna leh rin dan aṭanga han thlir pawhin a famkim thlawt a ni. Zion thlen hma loh chu famkimna a awm dawn miau si lo a.

- Rohmingthanga Ralte Asst. Professor, Dept. of Mizo Govt. Aizawl North College