Written by
Rev. P.C.Nghâklianmawia

Pathian thu kaihlek hi

Kan ramah hian politics a ni emaw, pass lawmna leh lungphunna a ni emaw, vantlâng punkhawmna a ni emaw mipui hmaa thusawina dawhsan-a kan han chuankai hian kan thusawi tih awihawm nan emaw, kan thu ngaithlatute laka intih rinawm nan emaw, kan thusawi nemngheh nan emaw Bible thu lachhuaka Pathian thu nena seh hmeh kan ching a. Hei hi chu thil ṭha lo pawh a ni lem lo va. Mahse, kan ngaihdan leh pawm dan sawhnghet tura Pathian thu, Bible-in a sawi tum tak ni lo va, Bible-in a sawi loh ang zawnga Bible ṭawngtir a, Pathian thu kaihlek hi kan ching ta viau mai.

Pathian thu hrilhfiahna dik lo (misinterpretation) hian pawi nasa tak a khawih thei a, a châng phei chuan Bible in a sawi tum ang ni hauh lo va, dâwta Pathian ṭawngtir theihna a nih avangin a serious êm êm a ni. Zêp nâk emaw, kan rama zirtirna dik lo leh zirtirna penhleh kan tih tam berte hi Pathian thu hrilhfiah dan dik loin a hrin chhuah te an ni hial awm asin.

Pathian thu zirna lamah chuan Bible thu hrilfiahna hi Greek ṭawngin 'Exegesis' an ti a, chumi awmzia chu Bible (Pathian thu) in a sawi tum tak zuk khawrhchhuah tumna (to take out) a ni. Bible in a sawi tum tak zuk hrefiah thei tur chuan a tira Bible ziahna ṭawng Hebrai leh Greek ṭawnga a thumal awmzia (word meaning) te an zuk haichhuak a, a ziah hunlai khawvel awmdan (context) te leh chutih hunlaia mipui rilru sukthlek (Socio-political context) te, khawtlang inawpna leh inrêlbawlna thlenga zuk luhchilh a ngai a, chungte aṭang chuan Bible thumal in a sawi tum tak an zuk hre thei ta ṭhin a. Chu chu Bible hrilhfiahna dik leh ziktluaka ngaih a lo ni ta ṭhin a ni. Hemi lehlam chiah hi Bible hrilhfiah dan a awm ve leh a, chu chu Greek ṭawngin 'Eisegesis' an ti a, a ṭawngkam hi a inhnaih viau leh nghal.

Hemi Eisegesis-ah hi chuan Bible thumal awmzia zuk phawrhchhuah tum lo vin, miin ngaihdan leh pawmdan a neihsa kha a nemnghehna tur leh a milpui tur awm ang Bible ah a awm em tiin an ngaihdan kha Bible ah zuk thun luh an tum ta ṭhin a. An ngaihdan zul zui deuh niawma Bible in a sawina ṭawngkam an zuk hmuh fuh chuan, chulai thumal awmzia leh a background lam ngaihtuah tawh lem lo vin “I hi le!” an ti a, an ngaihdan sawhnghehna hmanrua atan an hmang ve hmiah hmiah ta mai ṭhin a. Nimahsela Bible in a sawi tum tak chu thildang daih a lo ni ṭhin si. Chuvangin, Pathian thu hrilhfiahna dik lo leh him lo ah an chhuah ta ṭhin a. Pathian thu kha an duhdan leh rilru mil zawngin an kailek ta ṭhin a. Chu chu Pathian thu zirnaah phei chuan thil hlauhawm bera ngaih a ni. Bible ṭawngkam takin Pathian sawichhiatna (blasphemy) a tling thei hial ang.

Kan rama zu sawimawitute leh ṭantu ten an thu ngaithlatute hmin nan leh an laka intih rinawm nana Bible-a Pathian thu an hmang fo leh, dik lo taka an kailek ṭhin hi Pathian pawi sawina a ni thei palh ang tih ka lo hlauthawng ṭhin. Chung zinga Bible thu kan leklam tak pakhat chu Chanchin Ṭha Johana ziaka Isua thiltihmak hmasa ber tui uaiin-a a chantir thu hi a ni. “Kan lal Isua meuh pawhin a thiltihmak hmasa ber chu tui uaiina chantir te kha a nia, chuvangin zu hi Bible pawh hian sual a ti vak lo a niang a” tia deusawhna rawngkai deuh nena zu thlavang kan han hauh ṭhinte hi chunglam pawi kan sawi palh ang tih ka lo hlau ve ṭhin. Helai Bible chang pawh hi zirchian deuh a ṭha. A context leh a background hre hawt lova, tunlai mila sawirem tum ve ngawt hi a him lo va, Pathian thu hrilhfiah dan dik a ni lo. Judate chaw rinpui ber chu ‘chhang leh uaiin leh hriak’ a ni.

Judate hnam nunah hian Uaiin hi a bet nghet hle. Thuthlung Tharah hian uaiin (zu) hi sawina ṭawngkam chithum an nei a-Oinos, gleukos leh sikera te an ni a. Johana 2:1-12 chhunga Isuan tui uaiin-a a chantir sawinaah hian 'Oinos' a hmang a. Kan hriat ṭheuh angin Isua kha Juda chhungkuaa seilian a ni a, chuvangin Juda background leh culture chhungah rawng a bâwl a, a rawngbawlna leh a thiltihmak tam tak pawh a rawngbawl saka te hnam zia leh culture aṭanga an fiah theihna turin an hnamzia leh thil te a hmang ṭhin. Chuvangin, Bible thu awmzia hrefiah tak tak tur chuan Judate culture leh an hnamzia kan hriat tel a ngai tihna a ni. Judate chaw pui ber uaiin (zu) hi Mizote chaw rinpui ber (main food) a ni ngai lo. Mizorama zu kan ngaihdan leh kan hman dan hi Juda te background nen chuan a inang lo. Chuvangin, tunlai kan Zorama zu sawimawi leh ṭanfung atana ‘Isua pawhin a tipung hial a lawm’ tia Isua tih chhan leh tum dan nilo pui nihtir tum hi a inhmeh lo va, Pathian thu dik lo taka hrilhfiah tumna leh kaihlekna a ni.

Bible thu te hi a ziakna boruak (context) ngaihtuah lova kan ngaihdan sawhngheh nana duh dan dana hman kawi chi a ni lo. Pathian pawi sawi theihna a ni. Kan ram rorelna in sâng bera kan ram hruaituten zu sawimawi nana Pathian thu an sawisak duh dan aṭang khan Kohhran zahna leh pawisakna kan nei tlem ta hle em ni tiin a ngaihtuah theih. Kohhran deusawhna leh nuihzatna lam rawng kai lo richhuak te kha Kristian ram nen chuan a inhmeh lo hle. ‘Isuan zu a approve’ anga sawi te hi Pathian thu hrilhfiah dan dik a ni lo va, kan ram rorelna in sâng ber chhung aṭanga ‘kan zu in te hi Pathian thu sawi tui nan hmang ila a va nuam dawn em’ tia kohhran leh a rawngbawltute deusawhna ṭawngkama kan ram hruaitute an han nui dar dar mai te kha Kristian state-a rorelna in chhung aṭanga lo richhuak atan chuan thil inhmeh lo ber a ni awm e. Kohhran deusawh lo leh rawngbawltute nêk lo hian zu hi a sawimawi theih thoin a rinawm. Khatiang taka Kristian state rorelna inchhunga Pathian thu sawisak a ni leh, kohhran deusawhna lam rawngkai chhakchhuah a ni ta mai kha Pathian thinurna kan tawng buak loh nan simin van Pathian hnenah ngaihdam i dil ang u. Khatiang thu rapthlak tak tak kha zu lamṭangten sawi mah se Kristiante chuan tih ve hauh loh tur a ni.

Kan ram rorelna in sang ber, hmun zahawma kan ngaih aṭanga ‘Pastor-te zu tlem tlem in hre ṭeuh’ anga sawi chhuah a ni kha thil tak tak a nih chuan ngawihsan chi a ni lo. Chutianga Pastor (pakhat mai ni lo Pastor engemaw zat) zu in ṭhinte chu Pathian thu awih lo (cf. I Tim 3:3; Tita 1:7) an nih avangin zawn chhuah a, kohhran pawhin dân anga an chunga thununna (action) lak nghal tur a ni. Chutiang ni lo va, hotute lâwm zawng sawi tum luat avanga thil chiang vak lo an lo sawi uchuak lui palh a nih chuan kan ram hruaitute hi (kohhran upa pawh ni se) dâwt sawi hreh lo leh rintlak lohah an inchhuah tihna a ni thung ang.

Kristian rama Pathian thu kan sawisak duh dan te, Kohhran kan beih duh dan leh kohhran kan sawisel duh dan han thlir hian kan ramah hian Pathian pawh hlau lo, mihring pawh hlau lo, ‘sakawlh’ hi kan tam ta viau a ni thei mai em?

Zu hi kan sawi mawi lui ṭalh duh a, a tih rinawm nan Bible hi kan hmang ṭalh duh a nih pawhin Pathian thu hrilhfiah dan him leh dik hi hman tum hram hram a ṭha. Judate nunah hian uaiin (zu) hi bet nghet hle mah se, kan Bible-ah hian a ṭha zawnga sawina a tlem hle. Judate khan zu hi mihring thinlung tilawmtu leh lungngaihna chhawktu angin an ngai ve bawk a (cf. Ror. 9:13; Sam 104:15; Thuf 31:6-7). Mahse, Bible hmun tam berah chuan zu laka inthiarfihlim tur leh pumpelh turin a zirtir zawk a ni: Uaiin heh mi zingah leh sa heh mi zingah tel suh (Thufingte 23:20); Zu ngaina mi chu a hausa lo vang (Thuf 21:17); Zu heh mi zingah chuan tel loh tur a ni a, retheih hmabakna a ni (Thuf. 202:20-21; cf. Deut. 21:20); Puithiamte chu an duty laiin zu an in tur a ni lo (Lev. 10:8-9); Thuthlung Tharah Zu ruia awmlo tura hrilh kan ni (Rom 13:13); Zu ruih chu Jentail te awmdan a ni (I Pet. 4:3); Kohhran hotu chu zu ruih hmang lo a ni tur a ni (I Tim.3:3; Tita 1:7); Zu ruih hmangte chuan Pathian ram an luah lo vang (I Kor. 6:10; Gal. 5:21) tihte hi Bible-in zu chungchang a sawi dan tam ber a ni a. Bible hian zu a sawimawi ngai lo.

Zu hi kan buaipui rei ta hle a, eng chen nge kan la buaipui dawn hriat a ni lo. A pawimawh ber chu zu zawrh leh zawrh loh chu kan thuneihna piahlam a lo ni a nih pawhin mimal tinte hian mahni inzawt ila, zu hi ka mimal nun tan a ṭha em? Kan chhungkaw tan a ṭha em? Kan khawtlang tan a ṭha em? Kan ram leh hnam tan a ṭha em? Zu hi kan mimal, chhungkua, khawtlang leh ram tan ṭha lo va kan hriat chuan ‘do’ mai tur a ni.

Zu chungchangah kher lo pawh, thildang pawh nise kan ngaihdan ṭawmpui tur leh kan thusawi miten an rin theih nana Pathian thu-in a sawi ni hauh lo leh Pathian thu hrilhfiah dan him lo leh dik lo hmanga Pathian thu thianghlim kaihlek hi i sim teh ang u. Pathian pawi sawi palh a hlauhawm.

- Rev. P.C.Nghâklianmawia