GRAPE I CHING ZEL TEH ANG
Tun hnai lawk, May ni 27, 2022 -ah Mizoram Excise and Narcotic Cell-in Millenium Centre leh Aizawl hmun hrang hrangah grapewine zawrhna dawr dap a, an grapewine zawrhlai an mansak chungchanga mi hrang hrang ngaihdante kan chhiarin kan ngaithla tawh awm e. Kha thil thleng chungchanga sorkar hotute sawifiahna te leh a zuartute thu leh hlate pawh kan chhiarin kan ngaithla tawh a.
A enga pawh chu lo ni ta se, grape chungchang a lar lai a ni bawk a; kum 2017, June thlaa Champhai District huam chhunga grape chinna hmun zauh a nih theihna tura Satellite Remote Sensing leh Geographic Informatin System hmanga kan zirna report behchhanin ka ngaihdan tawitein ka’n ziak ve teh ang.
Kan research project kha Department of Agriculture and Cooperation, Ministry of Agriculture, Government of India bul tuma tih a ni a. Kha project-ah khan hengte hi kan thawkho a:
1. Mizoram Remote Sensing Application Centre, Directorate of Science and Technology.
2. Department of Horticulture, Government of Mizoram.
3. Space Application Centre ,ISRO. Ahmedabad.
4. North East Space Application Centre. Umiam, Shillong.
5. Mahalanobis National Crop Forecast Centre, New Delhi.
Kan thil zirin a tum ber chu Champhai District huam chhunga thingtlang lo neih ṭhinna hmunah lo nei mite’n lo neih aia grape huan an siam a, an zauh zelna atana grape ṭhat theihna hmun zawn chhuah a ni a. Khatih lai khan Khawzawl District la pian hma a nih avangin tuna Khawzawl District pawh hi kan huam tel vek a.
Khawvelah hian grape species leh variety tam tak a awm a; kum 6000 -8000 kal ta aṭang khan chin ṭan a lo ni tawh a ni. India hmar lamah khuan kum 1300 AD velah Persian hovin an rawn la lut ṭan a, India chhim lam, Tamil Nadu-ah kum 1832 AD-ah Kristian missionary-te’n an ching ṭan nia hriat a ni. Hyderabad-ah khuan Nizam of Hyderabad chuan kum zabi 20-na tir lamah a lalut ve bawk. Henglai hmun aṭang hian hmun hrang hrangah a darh ta a ni.
India ramah hian grape variety pariat vel hi chin lar zual a ni a; chung zingah chuan Bangalore blue (Vitis labrusca), Isabella an tih bawk hi Mizorama kan chin ber a ni. He grape variety hian Mizoram khaw chhak lam leilung leh boruak hi a ngeih a ni tih hriat a ni a; chuvangin kum 2007 khan mumal deuh takin Hnahlan-ah hma lak ṭan a ni. Horticulture Department-in bul ṭan sakin hma a lakpui ṭhin a ni. Tichuan, Champhai khaw chhehvelah pawh grape huan an lo siam ta zel a, sorkar scheme leh flagship programme-ah te pawh telh a lo ni ta zel a. Hnahlan leh Champhaiah Grape Grower Society-te a lo ding ta bawk a. Kan rama kan thar, Bangalore blue grape rah hi a thur deuh avangin ei atan ai mahin wine siam nana ṭha a ni a; chuvangin chuti lam hawi zawng chuan hma lak niin kum 2007 khan Hnahlanah leh Champhaiah wine siamna hmun ‘winery’ din ṭan a lo ni ta a ni.
Kan zirnaa kan hmuh danin kan zirna huam chhung Champhai District-a lo neih ṭhinna hmun tam ber hi grape chin nana hman theih a ni a; chuvangin kuthnathawktuten thingtlang lo neih aia an eizawnna atana grape chin hi ṭha hleah kan ngai. Kan zirna report leh figure te, map kan siamte chu heta hian kimchang taka tihlan sen a ni lo va, MIRSAC leh Horticulture Department pawhin report chu an la kawl ka ring a, kei pawhin report copy chu ka la kawl.
Heti taka sorkar leh kuthnathawktuten hma an lo lak tawhna leh thui tak an lo kalpui tawh hi a tiṭhuanawp zawng ni lo va, a hmasawn zel zawnga kan kal hi ṭhain ka hria. Chuvangin, tawi te tein ka ngaihdan tlangpui ka’n tarlang ve ang e.
1. Hnahlan leh Champhai vela grape chingtute hian ching chhunzawm zel se; Khawzawl District-ah te pawh hma lak zel ni se.
2. Grapewine siamtute pawhin alcohol content chin tawk neiin siam se, taksa tana ṭhat lohna awm thei tur laka him nan ngun taka zir chian ṭhin ni se. Mizoram chhung ai mahin ram pawna thawn chhuah lamah ṭan lak zel ni se.
3. Kohhrante pawhin sacramental wine atan bika an siam hi Lalpazanriah sacrament atan hmang ila. Tunah hian Mizoram Baptist Kohhranin an hmang a, hei hi ṭha ka ti khawp mai.
4. Sorkar pawhin Grapewine chungchangah hi chuan MLTP Act pawh a ṭul anga siam danglam ni se, ruahmanna fel tak nen grape chingtute hmasawn zelna tur ngaihtuahpui zel se.
5. Grapewine brand hminga Zawlaidi vuah kha chu ṭha ka ti vak lo thung; a chhan chu zawlaidi hi kan pipute’n tlangvalin nula rilru hneh nana a thil hman hminga an lo sawi ṭhin a nih avangin. Tunah hian a hmingah Champwine leh Isabella, adt. vuah a ni a, a ṭha viau e.
6. Sacramental wine tih loh chu grapewine in hrim hrim hi intihhmuh kher turah chuan ka ngai lem lo va; a in duhte’n an in hi a tawk viauin ka hria.
Tuna grapewine chungchanga kan buaina hi kan ram hmasawnna tura rilru thar min siamtu pakhat atan i hmang hlauh ang u.
- Dr R.K. Lallianthanga