Hriselnan Bawnghnute
Mihringte tana Pathian thilsiam : Bawnghnute
Kristianten lehkhabu thianghlima kan pawm leh Pathian thawk khum ngeia ziaka kan rin ngheh tlat Bible-ah hian Bawnghnute hi Bu hrang hrang 18-a Chang 48-ah ziah lan niin Pathian thu zir mite chuan an tarlang a. Thuthlung hluiah phei chuan Bawnghnute hi mihringte tana chaw ṭha, khualkhua aṭanga zin emaw hnathawk hah tamchhawl leh chhawlhalte tana pai emaw hlui thin a nih thu te kan hmu bawk.
Kan chenna khawvelah hian, thil engkim hian ṭhatna an neih rualin ṭhat lohna kawng eng emaw tal an nei ṭhin tih erawh a chiang a. Bawnghnute chungchangah pawh ngaihdan phir a awm ṭhinin, a awm reng dawn a. Chutih lai erawh chuan mihringte tana chaw ṭha leh hrisel, kan taksa mamawh a nihna erawh khawvel mi tam zawkin kan pawm a ni thung. Hei vang a ni ang, khawvel pum huapa pawl intelkhawm lian United Nations hnuaia Food & Agricultural Organization chuan June ni 1 hi World Milk Day tia vuahin, pawl hrang hrang kaltlangin Bawnghnute ṭhatna leh hriselna chungchanga inzirtirina hun atan te, Bawnghnute thar chhuak tam zel tur leh Bawnghnute aṭanga chaw ṭha hrang hrang siam chhuah dan inzirtirna hun atana hman ṭhin a ni.
Chuvangin, Bawnghnute chungchang tarlan vek a tul ber lem lo nain, mihringte tan Bawnghnute hi Pathianin kan taksa mamawh leh hriselna atana a siam a ni tih kan ni tin nun leh mamawh kan lamna kawngah a lang chiang viau a. Ngawi teh, keini Mizote phei chuan Thuthlung hlui huna sa tenawm leh ei tlaka an ngaih loh - Vawksa hial pawh kan sa tui tih leh hlut ber a nih hial zawk hi maw!
Bawnghnute phei chu ni tin mamawhna sang zel zawk a, thar chhuah kawngah pawh hmasawn zel tur kan ni zawk.
Chaw ṭha leh hrisel : Bawnghnute
Chaw ṭha leh hrisel han tih hian mi zawng zawng tan erawh a ni bik lo tih sawi lan a ṭul thung. Famkim lo khawvela kan chen chhung hi zawng, ṭha leh ṭangkai em ema kan ngaih leh kan hman te pawh ṭhenkhat tan erawh vanduaina thlentu an ni ve hlauh ṭhin. Chutih rual erawh chuan kan hnawlin kan hnualsuat ngawt thei bik chuang lo, mi tam zawkin an mamawh leh duh a nih chhung chuan.
Bawnghnute ṭhatna duhthawh deuhva sawi ṭhin phei chuan, Bawnghnute hi mihring mamawh chaw ṭha leh hrisel, taksa mamawh kimna ber a ni an ti hial ṭhin. Taksa mamawh chaw ṭha kan tih Proteins, Carbohydrates, Fats. Vitamins leh Amino acids an kim deuh vek a. Kan taksa tana Bawnghnute ṭhatna tam tak zingah a langsar deuh tawi fel takin tarlang ila.
Calcium, Phosphorus leh Vitamin D te hian ruh leh ha ruangam indinna leh ṭhanlenna ṭanpuiin, ruk chuktuah a tiphusui a. Casein leh Calcium ṭangkawp hian ha tuamtu (enamel) tichakin ha nget leh hahni bawr pun leh vung tur an veng a ni.
Kum naupang leh upa lama ruh mawih, ruhseh leh ruh chak lohna laka vengtu pawimawh tak a ni. Calcium hian thisen sang lakah taksa a venghim bawk niin zir miten an sawi. Hei bakah rilpui hmawr, hnute leh chibawm cancer lakah kawng tam takin Bawnghnute aṭanga calcium kan in hian a veng an ti tlat nia. Bawnghnute pava khat (250ml) kan in hian, ni khata kan taksain Calcium a mamawh zaa sawmhnih (20%) kan in tel niin National Osteoporosis Foundation chuan a tarlang.
Bawnghnutea Vitamin D hian taksa thununtu (hormones) pakhat Serotonin insiamna kawngah leh taksa nihphung thunun tur tawka cham bang tur chin bithliahna kawnga ṭangkai tak niin, hei hian rilru puthmang (mood), chaw ei tui leh tui loh bakah taksa mamawh tawk muthilh theihna thlengin nghawng a nei ṭhin.
Choline hi Vitamin ang thova taksain a mamawh niin, tihrawl chetvelna atan te, hriatna thazam hnathawh ṭanpuitu, chhia leh ṭha hriatna leh hriatrengna kawnga taksa mamawh ṭangkai tak a ni.
Potassium erawh lung (heart) natna leh a kaihhnawih, thisen sang vengtu atana ṭangkai a ni a. Mahse, vanduaithlak taka Bawnghnute Lactose paiṭawih thei lote tan erawh pum nuam lo kaw dik loh vangin Potassium an tlachham hlauh thei thung si. Hetiang mi tan erawh Doctor emaw Dietician rawn mai a him ṭhin.
Protein-te hian tihrawl tifeiin an tichak a. Taksa sawizawi hnua Bawnghnute leh Bawnghnute aṭanga siam in hian taksaa thau chhe paih ral a ṭanpui thei. Hei hi taksa rihna thunun kawnga ṭangkai tak a ni. Mi ṭhekhat chuan Bawnghnutea thau awm hian taksaah thau a siam chak niin an ring ṭhin a. Amarawhchu, zirbingna tam zawk erawh chuan, Bawnghnutea thau awm erawhin, taksaa thau chhia insiam tur a tikiangin a thunun zawk niin an sawi thung. Tin, Bawnghnute kan in hian, rilṭam a chhawk rei a, chaw dang ei chakna a tihtlem avangin, taksa rihna thunun duh tan a ṭangkai hlauh zawk. Chuvangin, ni khata Bawnghnute pava hnih-thum tal in hian, taksaa thau chhe insiam a titlem thei tihna a nih chu.
Mi ṭhenkhat taksain a pawm kim loh – Bawnghnute!
Mimal azir te, inthlahchhawn aṭangte leh ril natna emaw, chhan dang eng emaw vangin mi ṭhenkhat chuan Bawnghnute an ngeih hauh lo thung! Heng mite tan hi chuan Bawnghnute leh Bawnghnute aṭanga chaw ṭha siam reng reng hi ei chak viau pawh ni se insum a ṭul zawk fo ṭhin. Bawnghnutea thlum chi khat, Lactose paiṭawihtu tur Lactase enzyme an tlakchham vang a ni a. Heng miten Bawnghnute emaw a kaihhnawih an ei emaw an in chuan pum nuam lo leh puar el ul, ril kal ri ruih ruih leh kaw dik lo an nei fo. Nunna atana hlauhawm ni lo mah se, taksa nuam lo a thlen ve avangin an taksa ngeih leh paiṭawih theih tawk, Bawnghnute leh a kaihhnawih chaw ṭha ei tur awm angte ei in mai a him ṭhin.
Zir chiannain a tarlan danin, India mi za zela sawmruk aṭanga sawmruk leh panga (60%-65%) -te hian Bawnghnutea Lactose hi kan paiṭawih kim thei lo va. Chutih rualin kan hriat tur erawh chu, heng zinga a tam zawk erawh chuan Bawnghnute aṭanga chaw ṭha siam hi hrang hrangte, harsatna tawk lem lovin an eiin an in thei thung. A chhan ber chu Bawnghnute hlang ringawt in lova thingpui pâwtna atana hmante leh ei tur ṭha dang nena pawlh an nih tawh vang a ni a. Tin, zawi zawiin taksa inrelbawl dan a insiamrem ve zel ṭhin bawk a. Chuvangin Bawnghnute leh a kaihhnawih ei thei lo tawp erawh mi tlem te an ni tihna a nih ber chu.
Tehkhin thu keng tel hial : Bawnghnute
Israel fate luah tur Kanan ram leilung hausakna leh a chhunga chengte intodelhzia entirna atan Bawnghnute hi ziah lan niin, ‘khawizu leh hnutetui luanna’ tih a nih kha. He laia hnutetui a tih hi Bawnghnute (Milk) tia inziak deuh zel niin zir mite chuan an sawi. Bible-ah hian Bawnghnute hi ram hausa leh hrisel, mihring chenna atana awhawm leh ram intodelh sawina atan a hmang ṭhin. Khawvel pum chu sawi loh, India ram chhunga state hausa leh intodelhte hi chuan ranvulh an uarin, sa leh bawnghnute an thar chhuak hnemin ram dang leh state dangah an thawnchhuak nasa tlangpui.
Chutiang zelin, Mizote pawn fiamthua kan sawi lar pakhat, "Ka bawnghnute in sawi duh mang si lovin, ka zu in ringawt in sawi a," tih te a awm hi maw. Zu khap leh khap loh chungchangte hi zawng, sorkarna fawng vuantute thu thu a nih bakah, kan thupuia nen a inkawp rem lem lo bawk a, sawi chhunzawm lo ila. Bawnghnute in leh in loh thuah erawh khawvel nihphung a inher danglam thawk a, bawnghnute in tam deuh apiang an rui emaw taksaah harsatna an tawk zel a nih ngawt loh chuan, Bawnghnute hi ka la in zelin, bawnghnute aṭanga chaw ṭha siam hrang hrang hi kan la ei chhunzawm zel dawn a ni.
Hna leh eizawnna siamtu : Bawnghnute
Bawnghnute tih ngawt hian a kim ta meuh lo zawk a. Bawnghnute aṭanga chaw ṭha hrang hrang siamchhuah hi a tam khawp mai a. Mizote ngei pawn kan siam ve nual tawhnain, a tam zawk erawh kan la pawh lo zawk mah. Butter tel lova chhangthawp ei duh hauh lo tan te, Ghee chawm tawha chaw ei tui em em ṭhin tan te, thingpuisen ringawt aia a paw ngei ngaisangtute tan zawng, Bawnghnute awm hi a lawmawm em a ni. Bawnghnute aṭanga chaw ṭha dang tam tak kan sawi tel lo mah mah.
Veterinary Medicine post graduate kan zir laiin, ka zirna hmun Bangalore leh a chhehvelah khan, Veterinary graduate an zawh hnua Bawnghnute tharchhuahna hmunpuia Bawngpui enkawlnaa inhlawh an tam viau ṭhin a. Ṭhenkhat phei chu an state sorkar hna pawh zawm duh lo zawk an awm nawk zel nia. A chhan berah chuan hna thawh tur a tam avang leh KMF (Karnataka Milk Federation)-in hlawh ṭha tak an pek vang a ni ber a. Mizote'n kan hriat lar leh khawvel pum huap pawha Co-operative society lian ber zing a mi AMUL(Anand Milk Union Limited) phei chu khawvel ram dang laka inchhuanna tham khawpa eizawnna pawl lian leh hlawhtling an ni a. A bul ber chu Bawnghnute a ni tlat.
- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails, Bawngkawn