Written by
Rohmingthanga Ralte Asst. Professor
Dept. of Mizo Govt. Aizawl North College

PI HMUAKI KHA A HLA PHUAH THIAM AVANGIN A NUNG CHUNGIN AN PHUM CHIAH EM?

Pi pute huna hla phuah thiam hming hmerha kan hriat hmasak ber Pi Hmuaki thih dan chungchang, mi nawlpuiina kan hriat dan hmasa ber nia lang chu, “Hla a phuah thiam em avangin, ṭhangthar te hla phuah tur a phuah zo ang tih an hlau a, a nung chungin an phum ta a ni,” tih hi a nih ngei a rinawm. Mi tam tak chuan hei hi awih pawh kan awih deuh niin a lang a. A chanchin (history) lam kan en zui vek tawh si lo a, a àwm lo lo e!

Pi Hmuaki thih dan chungchang hi sawi dan chi hnih a awm tih pawh mi nawlpui chuan kan hre lo maithei. Pi Hmuaki thih dan chanchinah hian upain, “Unau thawnthu sawi mah a dang,” an tih ṭhin kha a awm ngeia a lan rualin, ‘Khual thuthang leh arpan chuk chu a pun duh’ tih ṭawngkam lo dikzia leh thil hi kan lo sawi uar thiam tan tan hle tih pawh a lang bawk awm e!

HKR Lalbiakliana chuan Pi Hmuaki thih dan mi nawlpuiin kan hriat lar zawk a sawi dan tlangpui han tar lang ila: “Pi Hmuaki chuan hla hi a phuah thiam em em mai a. A hla phuahahte chuan an khaw paho hming pawh chuang loa ram a awm meuh tawh lo hial a, Thingtluruma leh Zawsialate pahnih hming chauh chu la chuang lo awm chhun a ni a. Paho chuan ngun taka an han ngaihtuah vang vangin, ṭhangthar zelte hlaphuah tur awm lo khawpa hla zawng zawng a phuah zawh mai an hlauthawng ru ta hial a. Pi Hmuaki chungah chuan thil ṭha lo tak a ngaihtuah chhuahtir ta hlawm a ni. Ngente paho chuan Thingtluruma leh Zawlsialate pahnih hnenah chuan, “Zuk kal ta ula, Pi Hmuaki chuan nangni pahnih lehzel pawh hi a lo phuah ve che u a nih ngat chuan thah em chu thil ṭha a ni lo va, a nung chungin kan phum mai dawn nia,” tiin Thingtluruma leh Zawisialate pahnih chu an tir ta a ni. Anni pahnih lêng ta chu bâl a lo chhum a. Rei lote hnuah chuan Thingtlurumate ṭhiandun chuan haw zaí an rel leh ta a. Pi Hmuaki chu mi ṭha tak mai, mite duhsakna thinlunga khat mi a nih avangin Thingtluruma leh Zâwisialate ṭhiandun chuan a ba chhum chu nghakin ei ve ngei se a duh a. A inlengte pahnih haw tur chu,

Thingtluruma, Zawisiala chhuah leh?

Sobâl ka chham ṭhâltui ang nghâk rawh,

tiin, hlaraw ṭha elkhen hmangin a han chelh zui ta a nih chu! Chutia Pi Hmuakin, hla a han phuah veleh chuan an tlan haw ta nal nal a, Pi Hmuaki lo tih dan chu an veng paho chu an hrilh ta a. An thu lo rel lâwk tawh ang ngeiin chumi ni chuan tangvalho chu thlan a laihtir ta ta chuk chuk a, Pi Hmuaki chu a nung chungin an phùm lui ta a ni,” (Mizo Zaite 148).

B. Lalthangliana paw’n tihian a sawi a, “Pi Hmuaki chungchanga thil danglam tak lo lang chu, “Hetia hla a phuah zel chuan ṭhangtharin hla phuah tur an nei ve dawn lo ve," tiin a nung chungin an phum a, chu chu amah ngeiin hlain a phuah nghe nghe a:

Nauva te u, nau haia te u,

Ṭha te te khan min vur r'u” tiin.

Kan thu tarlan pahnihte khi chik chet a, uluk taka han ngaihtuah chuan tupa zu khawn chang lo emaw thu leh hla lam a pawl deuh chuan a lang. A chhan chu khitiang ang khi lo ni tak tak ta se, kan pi leh pute kha mawl leh â lutuk niah kan pawm nghal vek dawn tihna a ni.

Tin, eng vang teh reng nge ni, min thlahtu kan pi leh pute kha mawl leh â deuh deuha sawi phet hi kan tum tlat ṭhin ni? Khuarel inher dan, mihring nun chungchang, ram lam leh in lamah, an hun lai khawvela an tana pawimawh leh ṭangkai tur chin engkim an hriat vek avangte khan, mawl leh â tak chu an ni thei lo. Tin, mawl deuha kan sawi ṭhin hian, kan tehna lam kan en ngai lo a, tunlai khawvel changkanna rinchhana teh kan ni fo tih hi, a sawitute ngei pawn kan ngaihtuah thleng leh tawh ṭhin si lo.

A thih dan pahnihna HKR Lalbiakliana sawi han tar lang leh ila, “Ṭiau kâna thlang an rawn tlak hnu thleng pawhin Pawiho nena an indo chu a la reh ta chuang lo va, a khát tàwkin an la inrûn tawn reng a. An inrâl tawn reng mai a ni a, chutiang a nih avang chuan, khaw tê deuhte phei chu chhunpachangahte pawh hian an râlkhel fo ṭhin.

Pi Hmuaki chu a upat tawh em avangin pâwn chhuak thei pawh a ni tawh lo va, a chak tawh loh em avang chuan thi leh dam kara leng ang tak tak a lo ni ta. A marphute leh a la ṭawng rik theihnate chu mihringa chhiar a nih vena chauh a ni tawh mai a, chutih laiin chhak râl lah a ṭi zual tawlh tawlh mai si. Chutiang karah chuan Pi Hmuaki chu bungraw hnawksak tak ang mai nihna lai a lo awm ta a ni.

Eng hun pawh to thleng se, râl avanga khaw rauhsan thut a ngaih pawha phum loh rikngawta tlansan em ai chuan tiin upaho remtihpuinain Pi Hmuaki thlân chu an lai lawk ta ringawt mai a ni. Mahse, Pi Hmuaki chu a thi ta mai bik rih si lo va, ni khat chu, an hlauh ang ngeiin Ngente khua chu Pawihovin rûn an rawn tum ta ngei a. Ral an hnai tih an hriat veleh chuan lo do zo dawna an inhriat loh avangin khaw rauhsan rih mai chu an rêl tlu ta a, tichuan, tlangval huaisenzualte chuan a pâwng ataka Pi Hmuaki han tlansan mai chu tlâwmthlâkah lain a thih hun nghak rih tur chuan an kîl ta far a.

Mahse, chuti chung pawh chuan ani chu a la chatthla ta mai si lo va, râlin an rawn nangching hman ngei dawna hriain a thlân tura an lo laih lâwksak diamah chuan a ngainat em em a darkhuang leh a tuihal huna a in tur tuithawl pakhat nen an zalh a, a thih hunah vui hming an put theih nan a thlanah chuan leivung chu an han vur ve nel nual a; an kal liam mai tur chu Pi Hmuaki chuan chhilh ṭha nghalin thi law law se a duh ve tâk em avang chuan hlain a han ṭahawh ṭawk ṭawk a,” (149) tiin.

B. Lalthanglianan a thih dan a sawi kan dah chhuah khi a sawi zawm zelnaah chuan, “He thu hí Mizote zingah a darhzau hle mai a, a dik thei ang em? Mizo nunphung leh ziarang (culture and tradition) kalh tlat a ni a. Kum 1972 April thlaa Chin Hills-a hmasang hmun hluite kan fan ṭuma upate min hrilh dan chuan, “Nung chung chuan an phum ngei a, mahse a hla phuah thiam vang a ni lo; thlangtlak zel tumin a insingsa buai em em a, Pi Hmuaki hi a tar tawh si a, han puak emaw, zâwn emaw lo chuan kal thei chi a ni lo va. Chutianga han buaipui thei lah an awm si lo. Chuvangin, a nung chungin an phum ta mai niin pi pute chuan an sawi ṭhin,” an ti a. A hma fé aṭanga hla chi hrang hrang an lo neih tawh dan te, an hun tawng mek te, Mizo nunphung leh ziarang nen pawh he an sawi dan hi a inrem zawk a. Chuvangin, pawmawm zawk tak a ni,” (23, 24) tiin.

A thih dan kan hriat hmasak, thawnthu rawngkai lam deuha sawina hi HKR Lalbiakliana leh B. Lalthangliana pawh hian an pawm lem lo tih a hriat a. A thih dan kan hriat lar zawk chungchang HKR Lalbiakliana’n pawm har a tihzia chu, “Hei hi kan Pi Hmuaki thih dan dik tak a nih ngat chuan Mizo hnam tluka hnam hawihhai lo hi he khawvelah hian hnam dang an awm lo tawp ang,” tiin a sawi zui nghe nghe. Tin, a thih dan pahnihna a pawm zawkzia pawh tihian a sawi zui leha, “... thil awm dan dik tak chu zep mah se, dawt zawng laihlan hun a awm tho tho ngai e tiin he a thih dan pahnihna hi Pu Vanpianga chuan min hrilh a ni. Pasalṭhain dawt an sawi ngai si lo va,” (Mizo zaite 150).

Zikpuii pa'n Lushai Literature a ziahah khan, “A chanchin thawnthu leh history-a kan hriat dan a inang lo hle. Thawnthuah chuan a hun lai miten hla an phuah zawh mai an hlau va, a nung chungin an phum ta mai a ni,” tiin sawi a. A history a tih tak zawk erawh chu a thuziakah hian a tarlang zui lo nain, kan thu dah chhuah hnuhnung zawk, a thih dan pahnihna khi a nih ngei a rinawm.

Tin, mi tam tak chuan Pi Hmuaki kha Mizo zinga hla phuah thiam hmasa ber angin an sawi ṭhin bawk a. Mahse, a ni chiah lo deuh. Ani hma hian hla phuah thiam an awm tawh ngei mai, mahse an hming hmerha hriat leh sawi tur erawh pi pute khan an hre lo a nih a rinawm. Chuvang chuan ‘Pi Hmuaki kha mi mal hming chawia hla phuah thiam hriat hmasak leh lar hmasa ber tih erawh phat rual loh a ni thung’.

B. Lalthangliana chuan hla phuah thiam hmasa ber a nih loh dan heti hian a sawi a, “Pi Hmuaki hi a hranpa liau liaua zai hran chher leh dinchhuaktu a ni lo. A hma lama kan sawi tawh Chawngchen hla chi hrang hrang zinga “Lumtui zai” kha a phuah belh a. A hnu deuhah phei chuan thluk hrang a chher chhuak a. Chu chu “Ngente zai” tih a lo pu ta a ni. Mahse “Pi Hmuaki hla” tih hian hriat a hlawh ber a, a lo pu hlen ta a” (Mizo Literature 22).

Hla phuah thiam hmasa ber a nih loh dan R.L Thanmawia sawi hi han en ve leh ila. “Pi Hmuaki hma hian hla eng emaw zat a chhuak tawh a, mi mal hming chawi hlabu (hlabu hi hla thluk tihna) pawh a chhuak tawh a. Thailungi zai hi hla thu hmanga a nuhrawn nena an inchhanna te, a nau nena an inchhawnna te a ni a, amah hi hla phuah

thiam anga chhiar a ni hran lo va . . . Chuvangin, Pi Hmuaki hi hla phuah thiam hminghmerha kan hriat hmasa ber a ni tiin a sawi theih ang” (Mizo Hla 213).

Tichuan, he thuziaka tar lan kan tum ber chu Pi Hmuaki kha a nungchung chuan an phum tho nain, a hla phuah thiam avanga a nung chunga phum erawh a ni lo tih leh Mizo zinga hla phuah thiam hmasa ber a ni lo tih hi a ni.

Tin, thawnthua kan hriat lar em em ṭhin kha a lo dikhlel tih hi laihlan kan tum pakhat a ni bawk. Ṭhang leh thar lo la awm zel tur te pawn thu rintlak zawk hi hria se, a duhawm em em a ni. Tin, thangthar te hla phuah tur phuah zo mai tura an hlauh si kha, a hla hi HKR Lalbiakliana leh R.L Thanmawia chuan tlar 2 zai, hla 14 bak ziah chhuah tur an hre lo niin a lang. Ziaka vawn ṭhat theihna kan la neih loh chu dah ṭha ta ila.

Ṭawngkaa inhlan chhawn (oral literature) ah khan Pi Hmuaki hla te kha lo bo thlau viau pawh ni se, an khaw paho hlaa chawi zotu hla phuah hriat phak a tlem lutuk avang hian, a chanchin thawnthu rawngkai khi chu a pawm tlak em em lohzia pawh a lang bawk awm e. Tin, hla ngah em em ni se, hetiang zat chauh hriat theih a ni hian, hla phuah tam lutuk avanga phum anga sawina awm ṭhin chu rin a tihar lo thei lo a ni.

Hman aṭanga tunlai khawvel thleng pawhin a la ni ang. Mi nawlpuiin kan ngaihven duh zawng leh kan ha hawlh zawng chu, thil pangngai lo deuh, thil thleng maksak deuh te hi a la ni reng a. Thudik leh ṭha lam te hi kan ngaihven ṭhat peih loh lam zawk a la nihzia chu, YouTube lam aṭang pawh hian a hriat theih viau mai. Tin, social media lama kan thu theh darh chak ber ber te chu, thil ṭha lam aiin, a chhe lam chu a la nih zel hi maw! Thil tak tak chinah ngaihtuahna kan seng ṭha leh peih ṭhin lo lai te hi sim atan a va duhawm em. Chiang lo zeta thil hriat ṭhat loh dan leh him lohzia hi hre thar zel ila, a chhan chu nakin huna kan hnam tana thil pawi thei a la ni dawn si.

Lehkhabu rawnte

Lalbiakliana, H.K.R, Mizo Zaite (Vol 1). Aizawl. Lalthanhawla Chief Minister. 1995. Print

Lalthangliana, B. Mizo Literature (Mizo Thu leh Hla). Aizawl. M.C lalrinthanga. 2004. Print.

Lalthangliana, B. Zikpuii Pa Hnuhma (A collection of Zikpuii Pa Essay). Aizawl. M.C.L Publication. 2000. Print.

Thanmawia, R.L. Mizo Hla Hlui (Mizo Folk Songs). Aizawl. Mizoram Publication Board. 2012. Print

- Rohmingthanga Ralte Asst. Professor, Dept. of Mizo Govt. Aizawl North College