Kohhran tawngpawng sawisel hi Ram leh hnam tan a pawi em?
Tun hma kha chuan nun kawng dik inhrilhhriatna te, nun dan hrang hrang inzirtirnate kha val upate kaihhruaina hnuaiah Zawlbûk khan hmun pawimawh tak a chang ṭhin a. Zawlbûk nun a lo bo tak chinah YMA pawl duhawm tak nei bawk mah ila, thlen chin a nei lo thei lo va; kohhran hi khawtlanga nun kaihruaitu/moral vengtu pawimawh tak a lo chang chho ta a. Kohhran âw kan ngaihchân dan leh kan dawnsawn danin a zir avangin khawtlang nun duhawm tak kan neih theih phah a ni.
Rawngbawltu hmasate hlutna: Mizorama Chanchin Ṭha êng a lo luh khan nasa takin hmasawnna a zuang a. Ramhuai hlauva inthawi ṭhinte nun chu tihênna mak tak hmanga thuam a lo ni ta a. Missionary te avangin zirna nei chhovin tun hun hi kan thleng ta. Kan mi hmasate ṭhahnemngaihna azarah thil ṭha ti tur te, midangte tana malsawmna ni tura inzirtirna ten thûk takin kan nunah hmun a chang a. Kohhran inzirtirna chuan kan ram leh hnamah zûng kaiin changtupa nihna a vuan ta zel a. Heng zawng zawng hi mi huai kal hmasate vang a ni ngei a.
Kohhran chuan mi nawlpuite sukthlek tur thu laimu leh hnam innghahna min phumsak a. A zawm lamah pawh ṭhahnemngai takin rawngbawltu hmasaten thuawih min zirtir chu kan zawm ṭha hle ṭhin. Chu chuan kan hriat hauh lohvin ṭanrualna min siamsak a. Indo rup rup ṭhin; inrin loh lai pawh chuh duh khawpa inrûn hial ṭhin, inpumkhat thiam harsa ti ṭhin tak hnam kha min tel ruh ta em em mai a. Khawvel hriat theih khawpin par fung kan chhuang ta a ni. Heng hi chanchinṭha leh kohhran zar vek a ni.
Kohhran sawisel hi: Kohhran hian a tir a ta tawh beih a tawk a, tihboral tumtuten nasa takin ṭan an la ṭhin a. Juda-te, Rom mite leh hnam dang kawlhsen hrang hrang karah pawh thisena bual hnan, Martarte thisen vanga dingchhuak a ni tih hi pawm a harsa lo ve. Chu kohhran, kan rama rawn ṭiak ve ta pawh chuan harsatna neuh neuh tawk mah se a ze ngai ang bawkin a ding chhuak a. Thlarau lam nun piah lamah hnam nun te, khawtlang inrelbawlna leh ram rorelna thlengin a ṭha zawngin min kaihruai a. Ram leh hnam tana ro tling leh mi ṭha chher chhuakin vawiin min thlen ta a. Kohhran hi chutiang taka pawimawh a nih vang te pawh a ni ang; tawng pawng sawisel vak vak hi kan nu leh pate hunah khan an ti lutuk ngai lo. Khawi emaw laia rotekawla se pa ang han awm zauh leh zirtirna dangdai deuh; eng eng emaw hlauva tlanchhe ta te pawh, hun eng emaw ti hnuah an inpui kohhrana an rawn lut leh ṭhin te hi thil lawmawm tak a ni.
Hun a lo kal a, media thiltihtheihna a lo lian zel a. Kohhran hian kan tisual let ta burh em ni tih turin a kâ kaw nazawng leh a tidarh (copy/ paste) thiam nazawngin media hrang hrangah kan chirhtheh ta mai em ni tih zawhna lian tak a awm ta a. Hei hi eng nge a chhan tih chhui chian a duhawm hle. Kan thil tih hian kohhran mai bakah hnam lungphum a khawih a, kan hnam inhungna leh kan inzirtirna ṭha tak takte chu awmze nei lo leh hlutna nei lo ang hialin kan chhuah duh ta a! a tir ata a lo tih ṭhin pawh ngaithei lovin, “kohhran hian a tih loh tur a ti a ni” kan ti ta bawih bawih a. A neitu Isua Krista rilru chu sawi loh, kohhran ban rinawm takte tana rûm kawk kawkna thama thâwm chhuah kan tîm ta hauh lo lai hi inenfiah kan ngai ta hle a ni.
Kohhran hmasate khan engtin nge an lo tih ṭhin?: Hun hmasa lama kohhran beihna awm ṭhin kha ringtu hmasaten an thiam ang angin kohhran dam khawchhuahna tur an ngaihtuah ṭhin. Paula’n awmze nei takin tih dan (mission strategy) a zam a, kohhran tihchhiat tumtute chu hawisan tur te pawhin a tihial a. Johana pawhin ‘gnosticism’ nasa takin a bei let ṭhin bawk. Paula hian theology hmangin a hneh (champion) pui a. Kohhran hrang hrangte ziaka lehkha thawnin (written document) a kuah hlawm tlat a. Tharum hmanga beihna thlengin kohhran tan engkim an inhuam a, Krista avangin an nun an hlan ngam. Chung chu kohhran dinchhuahna a ni thung si.
Tunlaia kohhran beihna hi hmanlaia theology hmanga beihna ang ngawt kha a ni tawh lo. Tun hma kha chuan ramri kham chin (boundary) chhungah beih a ni ṭhin. Tunah erawh social networking inthlung chiat karah ramri kham chin a awm thei tawh lo va, ramri awm lo (unlimited boundary) khawvelah sawi sawp a tawk mek a ni. Kohhran beituten thiam taka min beihna hi kan enliam mai mai a nih chuan hmasang kan thlahtute hunlai
aṭanga kohhran lo hum ṭhin te, thisen far tawp thlenga Krista leh kohhran tana Matarte hian zawhna min pek hunah sawi tur kan nei lo vang. Kohhran hi amah maia ding chhuak a ni lo va, a dinchhuahna (survive) tur mihring ten theihtawp an chhuah avang te leh Martarte thisen vanga vawiin thleng hi a ni ti ila kan tisual em? kan theih tawk a tlem. Kan theihna bakah erawh Pathian a che ang.
A aia ṭha kan hria a nih si loh chuan: Zo nun ze mawi kengtu kohhran chu dim baksak hauh lovin kan chirhtheh a. Kan ram leh hnam din chhuahna Chanchin Ṭha kengtu chu kan sawi sâwp a, pawi kan khawih theih nasatzia hi kan hria em? ṭhangthar zawkten an rawn thlir ang a, nun kaihruaitu kohhran aia ṭha zawk kawhhmuh tur kan hria a nih si loh chuan an nun (moral) innghahna tur ber kan pheh sak hian; chu aia ram leh hnam pawikhawih thei ‘sual’ a awm bang ṭha tak vuak chhiat tum ang lek kan ni ang a, kan thlahte thlenga pawi leh zahthlak tak thil kan tawk palh thei.
Kal dan mumal zawk (principle) leh inzirtir nghet kan neih te, tih dan phung (tradition) leh inhlanchhawn ṭha (norms) kan neih te hi a hlu em em a. Heng hi kan ram leh hnam tana pawimawh tawp khawk a ni. Kal dan mumal (principle) ṭha leh inhungna mumal ṭha kan neih loh chuan YMA ten kumpuan meuha kan neih mek - ram leh hnam humhalh hian awmzia a nei ngai lo vang, kan hnam hi a ral thûm mai ang.
Sawisel dan dik a awm ang: Kohhran hi Krista taksa ti mah ila, hmuhtheih kohhrana mite hi mihring kan ni miau a; tihsual nei thei lo khawpa Thlarau Thianghlim chenchilh kohhran famkim nih hi a rem rih loh te pawh a ni ang; kawng dik emaw kan tih, dik lo palh a awm ve a ni thei e. Chu pawh chu a chhunga miten hmangaihnaa kawng dik zawhin, “keini leh Thlarau Thianghlimin” tiin siam ṭhat ngai chu kan siam ṭha leh mai ṭhin.
Kohhran hi sawisel ngam loh leh sawisel theih loh khawpa lian lurh leh rilru tê a ngaih tur a ni lo. Mi bak baka tawngkam chhe tinrenga chirhtheh te, a kal dik lohna lai uar sa mangkhenga tlangaupui chiam chiam te hi kan tih tur a ni lo. Sawisel dan dik zawk (constructive criticism) leh siam ṭhatna (reform) rilru pua sawisel hi a tu ate tan pawh huat tur a awm hauh lo va; kohhran kal fuh lohna lai siam ṭhat kan duh a nih pawhin hmangaihna nen ni ṭhin sela. A chhungah ni lo pawn lamah kan âuchhuak duh a nih pawhin a ṭha kan duh vang zawk ni sela. Hmangaihna leh thil ṭha zawk duhna rilru a nih phawt chuan a dawngsawngtu tan pawh insiamṭhat a nuam ngai e.
Kan hnam humtu bung dawn tuai hi dim a ngai: Hollywood Film Director, James Cameron-an Avatar film 2009-a a tihchhuahah khan sipaiten planet danga mite (Pandora) nunphung leh nunna nena inzawm thingkung (hometree), ram ngaw ṭhiah an tum khan theihtawpin an lo do let a; khatiang deuh khan keini pawhin kan ram leh hnam chawi dingtu, zirtirna ṭha leh kan hnam innghahna, kan zawlbuk thar- kohhran hi a zahawmna kan vawn nun hram hram a ṭul a.
Ram leh hnam innghahna lungphum hi vuantu, humtu an awm loh chuan chihchawm takin a khawsak theih viau. India danpui leh IPC section, ILP leh thil dang eng ang pawhin inhung mah ila; chumi aia hmasa zawk tur chhungrila nun awmzia (moral reformation) zirtirtu kan neih chuan si loh chuan duhthusam ram hi kan thleng lo thei. Hnam hrang hrang hian khuaptu sakhua nei ta lo se a bak khuaptu dang rintlak kan nei chuang lo tih hi mithiam tam takte pawm dan pawh a ni a. Khawvela hnam ding chhuakte hi sakhua (religion) a innghat te an ni fo. Juda hnam tlem tak vawiin thlentu hi an sakhuaa an ngheh êm vang a ni. A paurau rau leh nun awmzia pawh hre lo zawkten kan innghahna kohhran kan tawng pawng chirhtheh chiam chiam hi ṭhangthar zawkten ‘kan tihdan ve reng emaw’ tia intihchangkanna (fashion) atana an hman vaih chuan nun dan ṭha tla hniamin ral riai riai kan hmabak a ni mai.
Kohhran chirhtheh ṭhinte hnena kan ngen duh chu: Siam ṭhatna thinlung pu inti reng chunga a chhe lam kan vaw lian zawk ṭhin si lai te hi sim a hun ta hle. Eng emaw hleka pir tur emaw tia kohhran leh rawngbawltute fiamthuna atana hman fo te hi chin tam loh a ṭha. He hnam khalhtu atan kohhran aia ṭha zawk; kum 100 emaw tal daih min pe thei em? he kohhran hi chuan kum 100 chhung min lo kaihruai tawh asin. Kohhran aia ṭha min kawhhmuh thei a nih chuan chu chu zawm kan hreh hauh lo vang.
Chutiang ni chuang hauh si lo, tawngpawng sawichhiat bawng bawng ṭhinte hi bang tawh ila; chhungkua chauhin kan hriat tur pawn lama aupui chiam chiam te hi puitling zawkte tih dan tur a ni lo. A chhungah ngei siamṭha turin puitling rilru kan pu zawk tur a ni. Hetianga mahni chhungkaw boruak ram pum hriat tura aupui chiam chiam hi kohhran chu sawi loh ram leh hnam hmangaihtu mit aṭang chuan thil âtthlak a ni. A hre lo tur turin an hriat darh hi thil ṭul pawh a ni lo. Kohhran zahawmna, ram leh hnam humhalhna atana pawimawh leh hnam lungphum innghahna tiderthawng duh mi nih hi i sim ang u.
He hmuhtheih kohhran hi ngaihsanawm lo a ni thei e, a ṭhat tawk lohna leh kal dik lohna a awm a nih pawhin sawisel dan tur dik a awm. Media lama tawng pawng beih chiam chiam te hi bang tawh ila. Kan mi hmasaten he hnam dinchhuahna tura ‘thuawihna’ kan hnama an tuh ang khan he ram leh hnam rohlu hi eng hi nge tih ngaihtuah chunga ke kan pen zel hi mi puitling tih tur a ni zawk dawn lawm ni?
- Zonunsanga