MIZO HMEICHHIATEN PUAN AN BIHA MIPATEN AN VENG?
He thupui hmang hian kum 2007 vel khan chanchinbu hrang hrangah thu ka lo chhuah ve tawh ṭhin a. Hemi kum hi ni tain ka hria Mizo ṭawng un sawi khawmna MAL buatsaih nge, College buatsaihin Hrangbana College-ah kan kalkhawm a, chutah chuan he thu hi sawi chhuakin thupui pakhat atan khel a ni tawh. Chu laia kan thutlukna tlangpui chu tuna kan thupui nihna ang tak hi a ni. Tun hnaiah Vanglaini chanchinbuah hmeichhe puan bih leh mipa puan ven chungchang sawi nawina a lo lang leh a, chu chu han sawi ve ka tum a ni.
Mizo (Duhlian) ṭawng un ṭhenkhat kan hlauh ta lek lek mai a. Chin Hills rama Runral Sukte (Paihte) chuan Luseihote (hnunglama sam zial) Duhlian ṭawng hmangte hi ‘Duhlian’ tiin min kova. Tlaisun leh Zahhau Pâwihhote chuan Hmar (hmarcha lama hmar tia lam tur) tiin min ko ṭhin. Kan Hualngo unau (Duhlian) hote khian Kumpinu awp 1900-1940 lai vel thleng khan Lushai Hills rama an rawn zinthlak dawn chuan, 'Duhlian ramah ka zin,' an ti mai ṭhin.
Kan pi leh pute an lo changkang zel a, puan leh kekawr an neih tam tak hnuah chuan mipain puan an ven loh leh kekawr an ha a, hmeichhiain hmarâm emaw pawnfen phel an feng ṭhin. An puan sin/ silh dan ber chu hnunglam aṭangin puan tlang kil kha an ding lam emaw vei lam kokiah an bât chhuak a, zak hnuaiah la chhuakin a hma lam âwm zawnah kokiah an puan tlang hmawr kha an bât liam ṭhin; chu chu mipa leh hmeichhe puan silh dan ber a ni. Chutih hunlai vel leh a hnu lamah chuan hmeichhe puan bih leh mipa puan ven an lo ching uar leh ta a.
Mipa puan ven chu an kawngah la pheiin a tlang kha an zial tawm deuh a, tlema chhing deuhin, chawn puar khuh tawk emaw a aia sang deuh thlengin an tawm chhova, kâwngah vêtin puan chu an veng ṭhin a ni. Eng emaw changa hna rum an thawh lai leh tan lak an ngaih deuh chuan an puan ven an sawi chhing a, khup zawn thleng vela fualin an veng ṭhin.
Hmeichhia chuan an puantlang kha an kawngah vêtin an bilh lut a, a fual lam chu ke artui thleng emaw an chawn no khuh tawk vel emaw in an bih ṭhin, chu chu hmeichhe puan bih tih a ni.
Tin hmeichhiain an zak hnuaiah an hnute chungah a kham pheia lain puan chu an bih a, chutiang chu 'puan thin bih' kan ti deuh kher ṭhin. Hemi hmeichhe puan thin bih ang chi hi ram lumah hmeichhiain an ching viau mai, chu chu Manipur meitei nu hote, Silchar ram lumah te leh hmun danga vai ho pawn an lo ching ve viau tho a ni.
Kum 1940 - 1954 velah te kha chuan biak inah hmeichhiaten puan an bih a, paho puan vengin an inkhawm ṭhin a. Khaw tam taka mipa pulpit sermon turte hian puan vengin pulpit-ah sermon an thlak ṭhin. Tunlai hun aṭanga ngaihtuah let hian, biak ina mipa puan veng chunga pen thum lama an lam lai te pawh kha mitthlaah a la lang deuh uar uar thei a ni.
Thenkhattin Pu Buanga dictonary-ah hmeichhe puan bih a sawina pakhatah zak hnuaia thin chunga a khampheia puan an la a, an hreng ṭhin kha hmeichhe puan bih tiin a sawi a. A dang a sawi lem loh avangin kha chauh kha puan bih tih tum tlat an awm a, hei hi a dik lo a ni. Pu Buanga khan mipaina puan an ven hi a sawi lo a. Mipain puan an sakawrtawng-hak leh nu leh pate kokia an puan silh dan pawh a sawi lo, a sawi loh apiang hi a awm lo tihna a ni lo, a sawi hi puan in bel dan zinga chi khat ve mai a ni.
Lusei ṭawngah mipa hming tawpa 'a' kan dah a, hmeichhe hming tawpa 'i' kan dah ang tlata mipa leh hmeichhe thil tih dan thliar hranna remchang tak, 'mipain puan an veng a, hmeichhiain puan an bih' tih hi khawchhak leh Hualngo ramah chuan kan lo hman thin dan tlangpui a ni a, thil remchang tak ni pawhin a lang. A tih dan phung pawh hi a danglam deuh reng a ni. Tawng hi kan awmna (location) danglam avangin chin dan inang lo a awm thei a, a dik zawk leh ṭha zawk awm hi chu tumahin hmang hreh lo ila, a dik zawk leh remchang zawk awm te hi chher luih an nih lem si loh chuan zawm hreh loh a ṭha zawk ang.
Entirnan- Kawlthei (guava) hi khawchhak lam zawng zawng hian 'kawlthei' an ti a, chhim lam leh hmun ṭhenkhatah chuan 'kawiâm (goyâm) an ti. Bengali vaiin 'goyâm' an ti a, vai ṭawng ‘goyâm’ aṭanga ‘kawiâm’ tih hi lo piang a ni ang. Chuti chuan kawlthei tih hi kawl ram kan awm lai aṭanga kan lak emaw niin a upat zawk a rinawm.
Tripura ram Zampui tlangdunga kan Mizote khu chuan kawlthei an ti a, khawchhak Tiau hrût ami te nen kan tihdan a inang chiah. Chhim lamah erawh ‘kawiâm’ an ti a, a dik zawk leh upa zawk a nih erawh a rinawm lo. Chutiang bawkin ‘Mizo hmeichhiaten puan an bih a, mipaten an veng’ tih hi kan pipute hun an lo hman dan a nih angin kan zavaia kan hman tlan a ṭha zawkin a rinawm.
- C. Lalaudinga