Written by
K. Lalsanga
Chanmari, Lunglei

Sap Upa leh Pu Buangate thlan zawn dan

Dt.15.8.2016 khan Lunglei aṭangin London panin ka chhuak a; kan fanu nau nei tur awmpui tura kal ka ni.

Pu Buanga leh Sap Upa-te thlan hi a awmna hriat chian a ni lo tih ka lo la hre ngai lo va. Ka fanu hian kar hnih ka cham hnuah nau a nei ta a, a nau neih aṭanga kar thumnaah Birmingham aṭangin ka fate ṭhian, nau thar en turin an lo kal a, chaw ei khama kan titi-naah kan inleng pa chuan “I la cham rei dawn si a, Welsh lama Missionary-te thlan i va hmu dawn lawm ni?” a ti a. Kei chuan, “Kal vel a buaithlak a, London-ah kan Missionary-te thlan ka hmuh theih chuan a tawk e,” ka ti a. Ani chuan, “Ngawi teh, Pu Buanga leh Sap Upa-te thlan hi a awmna tak hriat a la ni hleinem,” a ti a. Chumi ka hriat chuan a ruktein min barakhaih hle mai a.

Kan inlengte an hawn hnu chuan ka rilruah a lut zual tulh tulh mai a. Ka fate bulah zawn ka duh thu ka hrilh ta a. Tichuan, kan Missionary-te thlan hi hmuhchhuah a la ni lo tak tak a nih leh nih loh chu fiah turin ka theih ang tawkin hma ka la ta a. Ka makpa Lalrinawma Zadeng leh ka fanute chuan min buaipui ta a. Mi engemaw zat ka phone kual hnu-in an thlan hi khawiah tak nge a awm tih chu hriat a ni lo tih ka chiang ta a. In lam aṭangin ka chhungten min lo tuipui bawk a, Pu Buanga nau R.A. Lorrain-a fanu, Pi Violet-i a la dam a, (Serkawr-ah) a phone number te min rawn pe a, ani hi ka be pawp ta a, an pu thlan awmna an hriat loh thu leh Rev. Dr. John Treavells, pastor pension tawh hi a la dam chuan a hriat mai theih thu min rawn hrilh a.

Ka makpa chuan email-ah hetiang hian a tlangzarh ta a, “J. Herbert Lorrain leh F.W. Savidge-te hi engtik kumah nge an thih a, khawiah nge phum an nih?” tih leh “Rev. Dr. John Treavells hi a la dam em?“ tih leh “Khawi vengah nge a awm? A contact no min hrilh theih in awm em? Research atan ka mamawh a, min pui thei in awm em?” tiin.

London-ah khuan veng tin deuhthaw-ah historical society an ding a, chungho chuan an theih ang anga lo puiin an lo chhang a. Pu Buanga awmna veng lam ^wma ngaih London West lam phei chu veng tin a be kual a. Kar hnih hnu-ah chuan chhanna duhawm tak kan dawng ta a.

Sap Upa : Stretham Parish Council-te puihnain historian ropui tak Mike Petty biak pawh a ni a, ani chuan kum 1935 October ni 4-a Cambridgeshire Times chanchinbu copy chu min haichhuahsak a, tah chuan engkim a lo chiang vek mai a. Amaherawhchu, “He thlanmualah hian phum a lo ni a nih pawhin a thlanah hian chhinchhiahna (mark) a awm lo mai thei,” tih chhanna kan hmu tel tlat mai a, chu chuan lu a tihai ru hle a ni.

Pu Buanga : Local Study Team Hanslaw Library thurawn angin Dr. Jonathan Oates Ealing Local Historical Society ami biak a ni a, a ni chuan Pu Buanga-te nupa hi thlan khatah phum an nih thu leh South Ealing thlanmualah phum an nih thu, thu lawmawm tak chu min rawn hrilh ta bawk.

October ni 17, 2016 khan ka makpa nen chuan Sap Upa phumna thlanmual lam chu kan pan ta a, an awmna aṭangin KM za chuang fea hla a ni a, kan va thlen chuan thlanmual lian lo tak a ni bawk a, chan kan insem a, nilengin kan zawng a, thlan hlui tam tak chu p^t->kin a lo bawm rei tawh avangin chhiar hleih theih loha kalsan kan nei ṭeuh mai a, kan beidawng ta phawt a ni.

October ni 18, 2016-ah Pu Buanga thlan awmna lam kan pan leh a, Jonathan Oates-a khan a thlanmual map leh Lane Section no. leh thlan number thlengin min hrilh theih avangin phur takin kan kal a, hmuh mai kan inbeisei a, darkar 2 vel kan zawn hnuin kan buai ru ta deuh a, keini kan nghakhlel lutuk kan lo helhhlawh deuh nge, thlan no lam khan kan lo melh uluk lutuk lo va, a hming inziak hmuh mai inringin kan zawng a, Sap nu pakhat lo awm ve kha kan han zawt chiang a, “Thlan sir kil eng emaw laiah hian te taktein thlan no hi an ziak

ṭhin a, chuta ṭang chuan zawng ula a awl deuh ang,” a ti a. Tichuan thlan no 16 J chu kan zawng leh ta a, rei vak lo kan zawn hnuah ka makpa chuan a hmu fuh ta hlauh mai a, “Hei ka hmu e, lo kal rawh,” tiin a lo zuang tawr tawr mai a. A thlan chung concrete sirah khan feet chanve vela sangin cement an dah pawng kual zei a, a pawn lam an ti-awn deuh a, (Thlanlung inphun pangngai awm lovin) chutah chuan sir khatah ‘In loving memory of J. Herbert Lorrain, died 1 July 1944, aged 74’ tih chu ngaihruatin kan chhiar thei a, a sir chanve-ah a hungna pawng kha hmun hnihah a lo bung a, a khup zawngin a lo awm a, thlan chhuat nen a inkarah chuan phaitualhnim te pawh a lo ṭo tawh a. Chu thlan sira tlu bawkkhup chu kan han kai let a, leikai te kan han hrufai a, fiah takin ‘Pioneer Missionary to the Lushai Tribe, India 1893-1932’ tih leh a sir ban hniam tak phaitual hnim karah 16J CC tih kan hmu ta a, a sir lehlam chu kan han en leh a, a rei tawh em avangin a nupui hming chu kan rin hriat thei chauh a ni. Hetianga kan han chian hnu hian kan putu chuan kan ri chul mai a, “Lalpa kan lawm e,” tiin Pathian hnenah lawmthu sawiin kan ṭawng-ṭai a. (Hei hi British Summer time-a tlai dar 4:25 a ni) kan hawnsan ta a ni.

In kan thlen hnu chuan khatiang khan tlabal leh p^t->k bawh, hming pawh chhiar ṭhat theih lohva a awm kha Zoram lama han hawnsan ngawt chu thil tih chi-ah ka ngaih oh avangin a tuk ni 18, October, 2016-ah ka fate nupa leh an fasen thla khat mi nen chuan kalin Plastic-in tui kan keng a, Brush leh puanchhia nen kan thawkchhuak leh ta a. Tui leiha Brush-a kan han khuih chuan Pu Buanga hming leh a nupui hming pawh chhiar theihin a lo lang thei ta a, Pu Buanga nupui pawh Pu Buanga hming ziakna sir lehlamah ‘In loving memory of Eleanor Mabel, wife of J. Herbert Lorrain’ tih a lo inziak a, a thih kum an ziak chu a lang thei tawh lo. Kan theih ang tawkin kan tifaiin kan remṭha a, hlim leh lawm takin kan hawnsan ta. Kan thlan zawn hi a hautak hle a, tun hma lam khan Rev. Dr. CL. Hminga leh Rev. Dr. PL. Lianzuala-ten Missionary-te chanchin an ziak hi lo chhiar tawh ni ila chuan a zawn dan hnuk a tawi ngei ang.

Dt. 24.8.2016 kha ka hawn hun a ni a, ni 20.8.16 kha Rinawma office a kal ngei ngei a ngai a, tin ni 21 Zirtawpni kha office chawlh laa London khawpui min fan kualpui a tum ni a ni a, a bak hun dang an neih theih dawn loh avangin London khawpui fang kuala ni 21 October hman ai chuan Sap Upa thlan lama kal ka thlang ta zawk a, Pu Buanga thlan tui nena kan han brush faia a nupui hmingte pawh chhiar theih a lo nih takah khan beiseina ka la nei tlat a. In lama ka chhungte pawhin kal leh hram turin min lo duhpui bawk nen, dt. 21.8.2016-ah chuan Stretham Thlanmual lam pan chuan kan tlanchhuak leh ta a. Plastic, brush, etc. kan pai a, thlan tam tak kan tifai a, a hmaa kan chhiar theih lohte pawh tui nen han brush ngat ngat chuan kan chhiar thei zel a, he thlanmual hi a lian vak lo va, chhiar theih loh zawng zawng chu kan fai-ṭhiah vek a, thlan pathum erawh chu han brush fai ngial pawha a hming hmuh tur awm miah lo kan haichhuak bawk a, kan beidawng leh ta phawt a ni.

Hetianga thlan pathum hming inziak awm miah lo kan hmuh­chhuah hi a engemaw ber hi Sap Upa thlan a ni thei em tih rilru-ah a awm avangin Streatham Parish Council-ten Sitting an neih hmasa berah min lo thlirsak an tum thu ka fate chu an rawn hrilh a, he Council Sitting hi November thlaa ṭhu tura inngai kha Secretary an inthlak avangin an ṭhu hman ta rih lo a ni. December ni 7 khan Streatham Thlanmual Parish Council-te hian ka makpa Rinawma chu January ni 7-ah Janruary thla chhung atan appointment an pek thu an rawn hrilh leh a, a n$ tak hriat a la ni lo.

Kei, Chawlhni tuk inkhawm leh Sunday School kai bak Kohhrana inhmang ve lo hetianga kan Pioneer Missionary-te thlan zawnchhuah duhna rilru ka pu ta tlat mai hi Pathian hnathawh keimahah a lo lang hlein ka hria a. Amaherawhchu, kei chu a tirtu tirh angin a tir ve leh chhawngtu ka ni mai a, ka makpa Lalrinawma Zadeng leh ka fanute hmalakna vek a ni zawk a ni. Tin, thlan awmna a hlatzia leh senso tam tak awm avangin kan hautak dan hriaa Petrol leina tur mi ṭha­hnemngai Upa C. Lalnunmawia, Chanmari leh kan Bialtu MLA, Pu Joseph Lalhimpuia-ten pawisa min rawn thawn azarah leh Kohhran mipuite min ṭawngṭaisakna azarah kan hlawhtling a ni a, kan Pathian hian a mite ṭawngṭaina hi a chhang ṭhin a, mi tling lo leh ṭawmkai lote pawh a lo hmang duh tho a ni, Lalpa chu fakin awm rawh se.

A tawp berah chuan Mizo mipui zawng zawngte hnenah ngenna ka siam duh a: Heng kan Missionary-te pahnih hian Zofate tan Chanchin Ṭha meichher an rawn chhi eng a, chu mai bakah A AW B (kan alphabet) min siamsak a, Bengali ṭawnga lehkha zir mai tur kan ṭawng mila lehkha kan zir thei ta te hi a va ropui em!

Heng kan Missionary-te pahnih Pu Buanga leh Sap Upa te hi chu Baptist Kohhran ta bik an ni lo; Mizo mipui ta leh kan rin Isua tih lohah chuan mi pawimawh ber an ni. An thlan tlabal tak siamṭhat emaw, Sap Upa thlan zawn chhuah hi chu Mizo mipui zawng zawng leh Aruna­chal-a Adi hnamte hian kan mawh a ni e.

- K. Lalsanga, Chanmari, Lunglei