Mizo Krismas Hla pali leh a ṭobul
Kum 2017, Pawltl^k thla ni 16, 17 leh 18-ah khan Ziaktu Choka programme buaipuiin Kristian Hlabua Krismas hla phuahtu la dam nia kan hriat theih chin mi pathum, C.Lalkhawliana, Thandanga leh V.Thangzama te kan kawm a. Anni hian Mizoten kan hriatlar leh kan tuipui em em, Krismas hla mawi tak tak an phuahchhuah dan ngaihnawm leh chipchiar takin min hrilh hlawm. Chung an hla te chu a mal te tein kan chinglet dawn a ni.
Kum sul liam hnu: Krismas hla mawi leh lung tileng em em, thlasik rim a nam ṭan tirh phat aṭanga Mizo zawng zawng lunglen kaithotu tih theih hial tur ‘Kum sul liam hnu’ tih hla hi C.Lalkhawliana phuah a ni a. Ni 8 November, 1969-ah Chhippui khuaa a phuah a ni.
C.Lalkhawliana hi 1937 khan Reiek khuaah a lo piang a. Mizoramah High School a zawh hnuin Shillong-ah College a kal leh a, College a chhuah hnu hian Aizawl-ah sorkar hna thawkin a awm ta a ni. Kum 1965-a zalenna sual a nih lai khan MNF zawm turin a rammu a, Zalenna sual a nih lai khan MNF-ah hruaitu lawk tak a ni nghe nghe. Hla hi 45-50 bawr vel a phuah a. A hla phuah zinga kan hriat lar zual deuh deuh te chu Siamtu Remruat, Ṭhuvate, Kumsul liam hnu leh Kan nghah Krismas tih te hi an ni. A hla dang kan luhchilh hman dawn lo a, Krismas hla pahnih “Kan nghah Krismas” leh “Kum sul liam hnu” tih a phuah chhuah dan hi kan luhchilh ang.
“Kumsul liam hnu” tih hi rambuai kum 1969-a a phuah a ni a, Sazek tlang dunga khaw pakhat Chhippui khuaa a phuah a ni. November ni 8, 1969 Inrinni zan chuan mawi takin thla a >ng a. Chhippui khuaah chuan Krismas urlawkin C.Lalkhawliana leh hla phuah thiam dang Vanmawia te chuan hla an zir mup mup a. Nula tlangval an zai dual dual a, buaina hnuaia l>ng vel mah nise an l<ng a leng hlawm viau.
Chutia hla an zir zo chu lunglenna leh thil eng eng emaw ngaihtuahnain C.Lalkhawliana chu a chenchilh zui a, mu thei zia a ni ta lo. Rambuai vanga hmun hrang hranga awm te, chhungkaw inṭhen darh te, thihna vanga inṭhen ta hial te, s^wikhawm vanga mahni khawlam ngaia lungleng tak takte chuan lal thar lo pian ni hi khawhar leh lungleng reng rengin an hmang mai awm mang e tih ngaihtuahna te chuan a mawlh tlat mai a. Chu a ngaihtuahna vakvel chu s^wrchhuakin, hlaah a chantir a, “Kumsul liam hnu” tih hla hi a phuah chhuak ta a ni. He mi zan (Inrinni zan) hian a thu bakah, a thl<k te nen a zo fel hman vek a, hla a phuah tawh zingah a awlsam ber ṭum a nih thu a sawi.
He hla a phuah kum, kum 1969 hi “Kum lungleng” tiin amah phei chuan a sawi hial a, “Buai kum 1966-ah khan mi tam tak an pem darh a. 1967 leh 68-ah pawh khawkhawm a thleng chho leh a. Chhungkaw tin mai chu awmna tur ngaihtuah reng rengin an baihvai a, kan buai chho hle a, lungleng hman pawh kan awm meuh lo” tiin a sawi. Kum 1969-ah erawh chuan Mizo sipaite Bangladesh lamah an insawn t^k bakah tang ṭhenkhat an chhuak a, mipuite pawh an awmna tur khuaah an lo inbengbel ve tawh bawk a, kan hun hman dan thlir let theihna hun thawl kan neih ve kum a ni a. Ram buai vanga buai phili em em te pawhin an hun hman dan an lo chhui let leh thei ṭan a, mas pawh an urlawk ve theih t^k avangin “Kum lungl>ng” tiin a sawi a. Lungl>ng hmanin Mizo mipuite pawh kan awm ve ṭan ta a tihna a ni ber mai.
Buai vanga inṭhen darhte damin an inhmu leh ang em? Hmu lo ang em? tih ngaihtuah reng renga hun hmang te chuan an nun leh an hun tawn avanga vui reng rengin hun an hmang ang a, lunglengin mittui nen hun an hmang zo mai ang a tih ngaihtuahna a neih laiin thuchah pakhat a dawng a, ‘E khai! A ni thei lovang, Lalpa kan thinlungah lal ber ang che’ tiin a phuahchhuak ta a ni.
Chang linaah chuan;
Keini pawhin lawmna zai hla i rem ang,
Tu mah thin n^ leh lunglen pawh sawi lovin,
Bethlehem-a nau lo piang Imanuela,
Chibai b<kin i kal ang u.
(Kristian Hla Bu, 130) (17-20)
tiin mawi takin a dah a. A thunawnah chuan a thuchah dawn ngei chu mawi taka dahchhuak lehin;
Aw! Thlir zel ila Bethlehem tlang pui,
Ranin tlawma chhandamtu piang chu,
Hm^na mi ten lawm lo mah se la.
Lalpa, kan thinlungah lal ber ang che
(…5-8)
tiin a rawn phuahchhuak ta a ni.
Kan nghah Krismas : C. Lalkhawliana hi kum 1984-ah Dawrpui aṭangin Chanmari-ah an p>m phei a. Chumi kum chuan amah hian Krismas lam hla phuah duhna rilru a lo neih ve hrim hrim mai bakah, Chanmari-a a ṭhian te chuan “Kumin chu i carol ve ang u, duh leh pawisa te kan thawh ang a, duh leh Hnuchham in te kan fang ang a…” tiin an lo sawm a. An inrawt phur chho a, C.Lalkhawliana chu an ṭhian ho zinga an hla phuah thiam chhuanvawr a nih avangin hla phuah turin an ti bawk. Chumi ṭum chuan he hla hi a phuah ta a ni, an ṭhianho chuan Pu Hmingdailova Khiangte, Ex. MLA te nen carol nan an hmang a, pawisa pawh an hmuchhuak ṭeuh a, an ṭhianho thawh belh nen chumi kum chuan Hnuchham In ṭanpui nan an hmang nghe nghe a ni.
He hla hi amah C.Lalkhawliana chuan Krismas a pianga a lung tileng thar leh ṭhintu niin a sawi a, a ma hla phuah zingah rau rau pawh “Kum sul liam hnu” ai maha a lunglen kaitho thar tamtu a nih thu a sawi.
He hla a phuah hun lai vel hian Mizo ṭhalaite leh a chhehvel ami ten Krismas an hman dan a han thlir chuan, a ngaihtuahna a luah zui nasa a, mi ṭhenkhat chuan Krismas an hman chhan leh a lo awm chhan “Nau piang chibai b<k” lam pawh ngaihtuah lem lova a hlimhlawp lam ringawta an buai laiin, ṭhenkhat chuan “Kan tana khawvel chhandamtu lo pianna ni” chu, hlim leh lawm taka lo hman ahnekin chhungte thi tawh ngai a, lunglen tih thar nana hmangin, an lo indawmkun a. He hun hlu takah hian mahni chauh inngaihtuah lova, midangte hlimna tur kan thlir thiampui a va ṭul em…! tih ngaihtuahna nen a chang hnihnaah hian;
Engtin hmang ve dawn che u maw, hlimna mass ruai,
Hlimna niah khua kan tihar fo ṭhin,
A ṭhen mahni hlimhlawp mai b^wl lovin,
Midangte hlimna pawh I thlir ve ang…
a rawn ti chhuak ta a ni.
He lai changa Mass ruai chungchang hi C.Lalkhawliana chuan “Masi ruai ṭheh lam a kawk lo va. Roman Catholic Mass sawina a ni (Ziaktu Choka December 2017)” tiin a sawifiah a. Roman Catholic ho in Mass an tih, pawl dangin Lord’s Supper, Holy Communion, Qurbana an tih hi lal Isuan khawvela a len laia “…mi hriat reng n^n hei hi ti ṭhin rawh u (Mizo Bible, Luka 22:1)” a tih ang a, Isua kan tana a inpekna hriatrengna a nih avangin hlimna ni a nih anga khawvel hlimhlawp lam buaipui lo tur emaw, kan lusunna leh khawharna te avanga mahni intihnat nan emaw hmang lo a, “chhandamna ruai” ṭheh ṭheuh tura mi zawng zawng a sawmna niin a lang.
Thlasik khawthian mawi em em laia, zana Chhohreivung leh Arsi dang lo de sep sep te, varṭiana daifim tlingkhawm thlasik niin a chhun tlet s>t s>t te leh thlasik ni eng mawi tak te, a chhehvela khuarel mawina zawng zawng te chuan a lung an tileng thar a. Chu’ng thil te pawh chuan Krismas leh kumthar lo thleng tur chu nghakhlel takin an lo hmuak ve niin a ngai ta hial a, a hla chang thumnaah chuan;
Zan boruak thiang, zingṭian daifim, sikni nem duai,
Hmun lo ram leh khawtlang boruak leng vel,
Krismas leh kumthar tur thlir ve em ni?
Hunbi chhiarin an l>ng, inrem te in
a rawn tichhuak ta hial a ni.
Bethlehem i pan ang : He hla phuahtu Thandanga hi may 8, kum 1830-ah Saitual khuaah a piang a, Saitualah a seilian a, a pain a pian hmaa a thihsan avangin a pa nau Selchhunga’n a enkawl seilian a, kum 1940-ah an indang ta a ni. Thandanga hian hla a phuah hnem hle a, hla phuahthiam dangte ang lo takin “Ni bik hla” hrang hrang a ngah hle bawk.
A hla phuah hmasak ho hi rambuai laiin an rawk sak a, he mi hnu hian hla 30 vel zet chu a nei leh tawh a, Krismas hla ringawt pawh hi 8 vel lai a phuah bawk a ni. Hla a phuah thiam mai bakah a zaithiam em em a, a tlangval lai chuan All India Radio leh puipunna hmun hrang hrangah pawh zai tura sawm a hlawh hle ṭhin. Mizo khawhar hla mawi tak, Mizo mipui nawlpuiin kan hriatlar em em “Ka parmawi t>” Lalsangzuali Sailo sak aṭanga kan hriatlar leh Krismas hla “Bethlehem I pan ang” tih hi Thandanga kut chhuakah chuan kan hriatlar pawl tak a ni awm e. Krismas hla chungchang sawi tur kan nih avangin, Krismas hla bikah han b<r leh phawt ila…
He hla hi kum 1960-a a phuah a ni a. Thandanga te ṭhianho hi zai ngaina tak an ni a, Shillong-a college a kal lai pawhin College function mai bakah Biak In ah te, ṭhian hova zaikhawm te pawh an ching ve hle a, Krismas dawn apianga hla lar sa hla ngai hlir han sak reng mai chu a ṭhianten an ning ve ta deuh a ni ang. “A ngai hlir reng sak mai zawng, phuah ve tawh rawh. I phuah sa ve tawh mai ang” tiin an nawr a. A ṭhiante thurawn a ngaihtuah zui lai mek chuan a ngaihtuahnaah hlamawi luanchhuahtir tur thildang a rawn luh belh zel a, Isua Krista lo piang kan lawm dan tur leh kan lawm ṭhin dan hi a intu lo hlein a hria a. Nula leh tlangval, ṭhalai Krismas ni-ah an thawmhnaw neih ṭha ṭha nen Krismas niah hlim takin an han kal khawm a. A lo pian dan kan lawm chhan, kan chhandamtu a nihna lampang ngaihtuah aiin, mahni incheina leh mawina lam chauh ngaihtuah niawm taka an phe suau suau mai chuan Thandanga rilru a luah zui ta tlat a, he hla thunawnah hian;
I chawimawi ang Lal Krista chu,
Kan t^n a lo piang a;
Hm^nah miten lawm lo mah se,
Keinin i l^wm ang u;
Kan neih zawng n>n a lo pianna,
Bethlehem i pan ang,
(Kristian Hla Bu, 138)(7-9)
a rawn tichhuak ta hial a ni.
Van ^w mawi ri chu ngai ru : He hla phuahtu V.Thangzama hi Mizoram hmarchhak Ngopa khuaah, kum 1935-ah a lo piang a. Ngopa-ah hian middle school a kal zawh hnuah Aizawl-ah Higher Secondary a zo leh a, Calcutta-aṭanga B.Com a zawh hnuah Aizawl Mizo High School-ah Commerce Zirtirtuin a thawk leh a, chumi hnu chuan Assam Civil Service-ah a inziak tling leh a. Mizoram Civil Service lama a rawn luh leh hnuah kum 1994-ah a pension ta a ni.
Hla hi kum 1954, pawl 10 a zirlai aṭangin a phuah ṭan tawh a. Hla hi 40 vel a phuah tawh a, a hla te hi thl<k nei chi an ni deuh vek a, aman a thl<k a siam zel pawh, hla chham chi/ hla hril pawh pahnih (2) vel chu a phuah ve bawk a ni. Krismas hla bik hi 13 vel a phuah a, sap hla a tel nual bawk. A hla phuah zinga “Tho la, ding ta che” tih leh “Van ^w mawi ri chu ngai ru” tih te phei hi chu hre lo kan awm awm lo ve. “Van ^w mawi ri chu ngai ru” tih hlaah hian han bur leh phawt ila…
He hla hi Durtlanga an awm lai 1960 vela a phuah a ni a, ‘High school a Commerce zirtirtu-a ka awm laia ka phuah a ni a, 1959
aṭanga 60 kum tawp thleng a ni a. !960 kha ni ta berin ka hria” tiin amah V.Thangzama chuan a sawi a ni.
Krismas dawn thlasik boruak thian vanglai taka Durtlang carol, Aizawl hmun hrang hrang fangte chu he hla a phuah zan hian V.Thangzama te kawtah an chawl a. Hla chi hrang hrang panga (5) vel an han sa chu an zaithiam bawk nen, Isua pianna lam hawi hlir hla thu mawi tak tak an han sa chuan V.Thangzama ngaihtuahna chu ram hla takah mai pawh ni lo, van boruak sangah a thlawh chhoh pui vawn vawn a. Chu a suangtuahna khawvelah chuan amah leh amah inkawm zuiin, hetiang hian mihring mahin mawi takin hla an rem thei a, Bible-in Isua pian thu a sawina a;
“Tin, thawklehkhatah v^ntirhkoh hn>nah chuan v^na miho mipui an lo awm ta chiam a, Pathian an fak a,
Chungnung berah Pathian ropui takin awm rawh se,
Lei chunga a lawm em em mihringte hnenah remthu leng rawh se, an ti a.”
(Mizo Bible, Luka 2: 13, 14)
Tih thu chuan a ngaihtuahna rawn luah zuiin, a suangtuahna ramah rimawi tumsakin hlimthla an rawn din sak ta a. “Khanga mipui tam tak mihringte hmaa rawn zai te kha, an tamin an zaithiam awm si a. A hniam lam leh sang lam phak loh an nei awm si lo. Solfa thiam leh thiam lo an awm hrang dawn chuang si lo, a va ngaihnawmin a va ha’n mawi dawn tehreng em!” tiin;
V^n aw mawi ri chu ngai r’u,
Min tho ve, a thang ri chuan,
Z^n mu reng ka chhing thei lo,
Min ṭhawng e, ka thinlaiah.
Boralte zawng t<rin,
A lo piang chhandamtu chu,
Amah chibai b<k turin,
L^wm takin i pan ang u…
(Kristian Hla Bu, 122)
tiin a suangtuahna chu a rawn au chhuah pui ta hial a ni.
Heng hla phuahthiam pathum te kutchhuak, Krismas hla pali kan chhui tak te aṭang mai pawh hian Mizo Krismas hla lo luanchhuahna hnar thukzia leh takzia chu a lang chiang hle awm e. An ngaihtuahna chhungrila an vei leh an lunglenna leh khawharna tawpkhawk inbelhbawm hlaa chantir tak an nih deuh zel avang te pawh a ni mahna, an hla te hi a tak
ṭhain belhchian a dawl a. A mi deh dan a dang bik em em a ni.
An hla thu chhehdan leh a phuahtute ngeiin an hla lo pian chhuah dan leh an phuah chhuah dan an sawi aṭanga thil lo lang lang chiang em em chu, Mizo Krismas hla phuahtute nuna Sakhuanain hmun a luah thukzia hi a ni. Heng hla pali kan sawi tak te hian a hlimhlawp lam hawisana thinlung taka nau piang chibai bukna thuchah a keng tel deuh vek a. “Kan nghah Krismas” leh “Bethlehem i pan ang” tih hla pahnih te phei hi chuan, ṭhang leh thar lo la awm zel tur te tan Krismas hman dan chungchanga zirtirna leh finna thuchah thar, hlui thei lo a la keng tel zel dawn a ni.
Ziak mi leh hla phuahthiam te hi an hlu a, khawvel hmasawnna ṭhan ruala ṭawngkauchheh leh mihring rilru sukthlek pawh danglam ve zel anih avangin hla phuah dan leh hla phuahthiam te vei zawng a ngai reng thei hek lo. Hnampui zawk leh finna kawng hrang hranga lo harh hmasa zawk te kutchhuak leh an hla ṭobul nena khaikhin pawhin kan hla phuahthiam te lo duai lohzia leh Mizo Krismas hla ṭobul leh a nghahchhan inphum thukzia heng hla pali ṭobul kan chhui tak te hian a tarlang chiang hle a. Mihring kutkawih thil hlu tam tak an chul ruala chuai ve lo tur Mizo krismas hla mawi tak tak, Kristian Hla Bu-a seng luh hial tawh mi pathumten tun thlenga min la dampui leh anmahni ngeiin an hla phuahchhuah dan min la hlui thei hi a vanneihthlak hle.
- Hmaa Hauzel & Aremruati Ngente
Work Cited :
Mizo Bible. Raja Ram Mohan Sarani, Kolkatta, Swapna Printing Works Pvt. Ltd. 52,: The Bible Society of India, 10V 0033/2003/23M PL.
Kristian Hla Bu, Raja Ram Mohan Sarani, Kolkatta Swapna Printing Works Pvt. Ltd. 52: Synod Literature & Publication Board, August, 2013
Ziaktu Choka, Hla Phuahthiamte Biangbiakna, C.Lalkhawliana : You Tube, December Ziaktu Choka, 2017
Bibliography:
Mizo Bible. Raja Ram Mohan Sarani, Kolkatta, Swapna Printing Works Pvt. Ltd. 52,: The Bible Society of India, 10V 0033/2003/23M PL.
Kristian Hla Bu, Raja Ram Mohan Sarani, Kolkatta Swapna Printing Works Pvt. Ltd. 52: Synod Literature & Publication Board, August, 2013.
Catechism of the Catholic Church, New Delhi, Rekha Printers Pvt. Ltd, A-102/1 : Libreria Editrice Vaticana, Citta Del Vaticano, 1994.
What Happens At Mass, Bengaluru, Brilliant Printers : Jeremy Driscoll, osb 2005, 2011.
Ziaktu Choka, Hla Phuahthiamte Biangbiakna, C.Lalkhawliana : You Tube, December Ziaktu Choka, 2017