Written by
Laldawngliana
N. Vanlaiphai

Lehkhabu hi a la hlu ber tho tho

Kum tam tak chhung lehkhabu pahnih khat te te lei chuan khawl tam a har duh ngei mai. Zin kawngah hotel chaw ei aia lei chang a awm a. Thawmhnaw lei tura chhuaha lehkhabu lei tak daih te pawh a awm nawk a; chhungte hauh erawh inhuam a ngai thung. Thawmhnaw chu mahni hak tur mang mang pawh ka lei sual fo va. Lei laia duh viau si, in thlen hnuah, “Thleng leh theih se aw,” tih tak vawng vawng pawh a awm ṭhin. Lehkhabu erawh chu duh vak loh ka lei pawhin a thar lawmin inah ka keu kual a. Chhiar ngun poh leh la hriat ngai loh hriat tur bengvarthlak tak a lo awm leh ṭhin a, chuvangin lei sual hleih theih pawh a ni lo.

Mahse thingtlang aṭang lehnghala mahni suma lei zel tur chuan sang khat tlin tur pawhin kum a duh tam ngei mai. Khawvel hmasawnna chak tak chuan lehkhabu chhah pui pui rem tlar dul ai chuan e-book lamah min hawisan leh tawh a. Keini ang hrilh chawp zel ngai tan chuan tunlai khawvel hmasawnna hian min tiveikhawr a; ṭhing nih mai pawh a awl e.

Mihringin hriatna leh thiamna kan purchawkna ber chu lehkhabu hi a ni a. Mi thiamte thawhrimna zarah khawvelin hma a sawn chak a, computer leh smart phone aṭangin lehkha kan chhiar thei ta a. Hei hi e-book an ti a, electronic book tihna a ni. Ṭhenkhat chuan digital book an ti bawk. Lehkhabute chu khawla print chhuak lovin computer leh phone aṭanga chhiar theih turin online te, software te, pdf leh thil dang hmanga chhiar theih turin an siam a. Social Media-in min chim nasa a, facebook leh whatsapp-ah te chhiar tur tam tak a awm ta.

E-book hian hma a sawn zel a. Lehkhabu hlui tak tak Charles Darwin-a ziak The Origin of Species te, Dante-a Divine Comedy te, A Lai Bu te, Zir Tirh Bu chhut khatnate mahni in lum aṭangin kan lo chhiar theih phah a. Chutih rualin lehkhabu chhuak thar Michael Wolff-a ziak Fire and Fury te pawh kar lovah a neih ve mai theih a ni. A software hmuh fuh chuan cheng tam man tur NIV Bible Study pawh a neih ve mai theih ta.

Tuk tin mai hian whatsapp lamah hian The Zozam Times te, The Times of India te, Mizo Aw te chanchinbu chi hrang hrang sawm chuangte hi an rawn dah ṭhin a. A chanchinbu la vek chu ni ila, cheng tam man tur kha a thlawnin kan lo hmu ve zung zung

ṭhin. E-book zarah Aizawl leh Delhi te pawh a hnai sawt hian a hriat a ni. Ṭhangthar phone atchilh tan Mizoram Synod chuan thla tin chhuak Kristian Tlangau te, Kristian Ṭhalai te, Synod Newsletter leh a dangte chu an dah chu ṭhalaite chhiar turin an chhawp hnai a. Bible leh Kristian Hla Bu te pawh phone-ah kan dah fur hlawm hi.

Mite ngaihhlut Encyclopaedia Britannica hi Sap ṭawngin kum 1768 khan an chhuah ṭan a. He lehkhabu set khat hi kum 1993-ah cheng 66000-a a lei thu mi pakhat chuan a sawi. Jorge Cauz-a chuan 2012 March khan a bua an tihchhuah tawh loh tur thu a puang a. Kum 244 zet an lo tihchhuah tawh chu 2010 kha an tihchhuah hnuhnun ber a ni ta a ni. Online leh e-book-a chhiar tur an siam a. A lehkhabua an tih chhuah hnuhnung ber chu set 8000 chauh an siam a, chu chu an tihchhuah zaa pakhat ang chauh a ni. Set khatah hian volume 32 a awm a, chu chu phek 32640 lai a ni a, dollar 1395 man a ni. India pawisa chuan cheng nuai khat a tling lo deuh.

Encyclopaedia Britannica hi e-book-a an tihchhuah chu cheng sang hnih chuang awrh a ni a. An tihchhuah tirh lamah chuan disc paruk lai inzawm a nih avangin computer-a dah (set up) a buaithlak duh phian. Mahse tunah chuan disc khatah an khung khawm ta a, thlalak bakah video an dah tel ta bawk nen manhla tak a ni.

Tunah chuan phone aṭangin wikipadia-ah duh zawng a zawn hmuh zung zung theih tawh a. Encyclopaedia Britannica chhuah tawh chu siam ṭhat leh a harsa tawh a; wikipadia-ah chuan thil thleng thar ber ber thlengin an belh zel a, a awlsam em a ni. Mahse hei tak hian thu belh chian dawl tawk lo a tam phah reng a ni.

Kum zabi sawmna laia lehkhabu ngaina tak Abdul Kassem Ismael-a chuan a zinnaah a lehkhabu 117000 chu A Aw B indawtin sanghawngsei 400 a phurhtir ṭhin a. A lehkhabute kha e-book-in siam se chuan sanghawngsei kawi duah duah a ngai lo tur a nia. Tunah chuan ramhnuaia kan kal leh mi ina kan lennaah pawh Grace R. Lewis-a ziak The Lushai Hills te, James Dokhuma ziak Mizo Ṭawng Kalphung te, Mizo Thawnthu tih PS Dahrawka ziak te, The Portraits of A Lady tih Henry James-a ziak te kan keng thei zel mai a ni. Kekawr iptea ah atan chuan tunlai phone hi chu a lian mah mah tih a awl ṭhin a; lehkha chhiar nan erawh chuan a lian mawh hle si. Kan ipte chu pocket library a ni ta ringawt alawm.

Kan lehkhabu duh Charles Dickens-a ziak The Great Expectations te, The Grand Design tih Stephen Hawking-a ziak te, Zirṭan Bu te, Indian Economy tih Ramesh Singh-a siam te, R. Vanlawma ziak Ka Ram Leh Kei te, The MIZO (Mizo Literary Journal,USA) te pawh inthlahrung miah lovin kan ṭhiante kan dil mai thei a. Tuipui ral aṭang pawhin min rawn pe nghal thei a, min pek khan an neih sa a tlem phah hek lo.

E-book awm ta hian lehkhabu zawn a tiawlsam ta em em a. Tunah chuan university hrang hrang hian lehkhabu e-book-a lak mai theihin an website-ah an dah fur mai. Mizoram University pawhin lehkhabu ṭha tak tak bakah mi thiamte thesis ziak a thlawna lak mai tur an dah chhuak hi

ṭhangtharte vanneihna a ni. Ram chhunga zirna in zawng zawngin an chhawr theih turin National Digital Library of India a siam a, IIT Kharagpur-in an enkawl mek a ni. Hetah hian lehkhabu te, thesis te, audio lecture te, video lecture te, data te, report ṭangkai tak tak an dah khawm ṭeuh a ni.

Polish historian Jan Alber Randy-a chuan lehkhabu hawh chhuah phal loh chu library-ah a chhiar chilh ṭhin a. Chu chu inah a ziak chhunzawm a, chutiang chuan bu tam tak a ziak chhawng a ni an ti. E-book-in lo dah tawh se chuan awlsam takin a hmang thei tur a ni a. Tunah chuan lehkhabu vang bik te pawh e-book-in an siam a, a mamawh ten an ṭangkaipui lehzual ta a ni.

Mahse ka’n ti hram teh ang, e-book hi lar deuh deuh mah se lehkhabu nge nge hi hlu ka la ti! Lehkhabu chhuak thar mitthla leh mumanga hmuh fo, a leina tur han tuak ngat ngat a, a tawpa han lei zet chu nuam deuh a nia. A chhung thu chhiar tak tak hmain a kawm awm dan te, a bu pianhmang te, a chilh khawm dan te enin han let kual ila, a bu han keu thuak thuak te hi lehkhabu ngaitu tan chuan hlimawm deuh a nia.

A chang leh Dak aṭanga lehkhabu chah GS Monga ziak Environment & Development tih te, Familia Lalṭansanga Fanai ziak Thuziak Thazual 12 tih a lo thleng rup te hian Dak semtu chu chibai nawn sek hi a chakawm ṭhin. Kan lehkhabu chhiar chak tak ṭhian ten min hawhtir hlauh hi chuan ṭhian sa beng inhleh ang mai a ni.

Lehkhabu inrem tlar dul aṭangin mahni duh ber han la chhuak ila, ṭhut hmun remin chhiar ila, kan hun hman danah kan lungawi hliah hliah ṭhin zuk nia. Hman lo chung pawhin chhiar ila, chhiar hmabak a phek nambar chu kan chhinchhiah loh leh, lehkha them zepin ngaih ṭha deuhvin kan khup hmak a. Thil ṭul dang kan tihsan pawhin kan chhiar bak pheka inziak leh tur hriat chakna chuan min tur ut ut ṭhin.

A ziaktu ṭawngkam mawi tih lai bik te, thufing tawi leh ril zet te hi a hnuaiah han rin (underline) ngei ila, a hnua zawn chhuah leh a awlsam bik a ni. Kan rilrua awm ṭhin kan sawi chhuah thiam loh an rawn sawi chhuah te hian kha lehkhabu kan duh sawt ṭhin a ni. Chubakah a ziaktu sawi chu chhunzawm chak deuh te, a ngaihdan ni lo zawnga ngaihdan dang min siam te, mi dang ngaihdan nen a inanna lai leh a danglamna te chu a phek sir awlah han ziak hnawk nuai ila, e-book hi kan ngai bik lo reng reng.

Chuvang alawm Lalhmingchuanga Zongte ziak Savun Kawrfual te, Sunday School zirlaite hi khawi lai laiah emaw ka ziah hnawk nuai reng ni. A lehlamah chuan Lalhruaitluanga Ralte ziak Zoram Varṭian hi chu ziahna tur a phek sirah awl a zim lutuk ve thung a. Ngaihdan thar min siam thei lehkhabu hi alawm lehkhabu ṭha ka tih ṭhin ni. Mahni lehkhabuah chuan ziah hnawk pawh ka inṭhlahrung duh ngai lo. JF. Laldailova pawhin Kristian Hla Bu-ah a ziak hnawk ve nual an tih kha maw.

Mi ina lehkhabu an lo rem tlar dul han hmuh hian an in chu phuisui sawt hian ka hre ṭhin a. Lehkhabu inrem tlar dul ṭhin hi library tiropuitu ber pakhat pawh a ni a, a mi hip lah a na duh phian mai. E-book aia lehkhabu kher ka duh chhan dang leh chu neih thar apiangah hming, lei ni leh thla leh lehkhabu nambar nen seal-a chhinchhiah a rem em em bik hi a ni.

Vawi khat chu library-a mi ka lehkhabu pakhat hawh hi pdf chuan ka siam ve a, a bu lei tur awm se ka la ti reng tho. The Aizawl Post te, The Shillong Times te, Rev. Liangkhaia ziak Mizo Chanchin te, Dr. Vumson-a ziak Zo History te hi phone aṭanga chhiar atan chuan mit hi a hah duh mah mah a ni. Ka neih ho pawh hi neih loh tlakchham dalah tih ang chauh a ni ber e. Neih thar chu a lawmawm viau a, mahse a lehkha chhut chhuah ngei nei hlauh ila ka la ti fan. E-Book-a siam, ka chhiar duh tak tak Synod House Style leh Mizo Ṭawng Upa Dictionary tih F. Ropianga te chu ka chhu chhuak a, lehkhabuah ka siam ta reng a ni. Chuvangin B. Lalthangliana ziak History of Mizo in Burma te, Mizo Pi Pu Leh An Thlahte Chanchin tih K. Zawla ziak te pawh kha a lehkhabu ka nei tho va, e-book chu ka chhiar peih ngang lo a ni.

Lehkhabu tlangzarh hi lehkhabu tihlutu pakhat a ni a. E-book-a siam chu mi dang pek kual a awlsam a, a ziaktu duhthusamin a darh zau a ni thei e, mahse a ziaktuin a hlawkna a tel tlem em atin ni. A ziaktu thawhrimna hi a man aṭanga a hmuh let ve hi an phu a ni.

Mizote hian lehkhabu dawr hi kan ngaihhlut deuh deuh a hun ta hle mai. Mizoram khawpui ber Aizawlah pawh lehkhabu dawr hi chhiar tham lek a awm a. Lehkhabu duh zawng han zawnna tur dawr a tam lo hle. Lehkhabu dawr hmasa Merryland Book House te, Hualngo Book Store te kha an ngaihawm ta hle mai. Tuna kan neih chhun CVL Bass te, Synod Bookroom te, Baptist House leh a dangte hi bawr hut hut teh ang u.

Tunah chuan mi tam zawkin phone kan hum ta fur a. Facebook leh whatsapp lamah chuan chhiar sen loh min barh hawng hawng a, a tuina pawh hman lovin kan hak bawrh bawrh a ni ber e. Kan chhiar zo va, hriat reng lovin an bo duak zel bawk si. A dik takin sawi ila, kei chuan phone-a mi hi lehkhabu puitling pangngai chu ka la chhiar chhuak miah lo nia! Vanglaini chanchinbu pawh zing lamah chuan phone aṭangin ka en thuak thuak a, tlai lama a lo thlen hnuah ka chhiar tak tak chauh ṭhin. Keimah bikah chuan e-book hian zunzam a nei lo a ni ber ang.

Mizoten computer kan lawm zual lai kum 2000 hnu lam deuh te kha chuan chanchinbu chi hrang hrang a chhuak ṭeuh kha a ni a; tunah chuan a taima zual bak chuan an chhuah tawh lo a ni. Tunah chuan google-ah kan duh kan hai chhuah zung zung theih tawh avangin lehkhabu hlutna pawh a tlahniam ta deuhvin an sawi a. Hei vang hian ni tak maw, Encyclopaedia Britannica pawh tlawm taka hralh an phal thu chanchinbuah kan hmuh tak zauh zauh ni? B. Lalhriattira’n a lehkhabu Ka Zalenna tihah chuan, “Lehkhabu hi zawng khawvel hmasawnna hian nek tawm mah se, lehkhabu thahrui nek bet tur hi chuan eng thil mah hi a chak tawk tak tak ngai lo vang,” a tih kha ka pawm zawng tak a ni.

Tunah chuan a khawi mah mah hi a mal din thei lo va, lak hran hleih theih lovin a inzawm ta tlat a; an intiphuisui tawn zawk a lo ni.

- Laldawngliana, N. Vanlaiphai