Written by
Rohmingthanga Ralte Assistant Professor Department of Mizo Govt. Aizawl North College

ZIRSANGZELA LUNGLENNA AUTOGRAPH

Mihringten lunglenna kan tawrh dan hi a inang lo va. A ṭhen chuan kan sepui ruah tawrh nget nget mai a, engmah sawi chhuak lem si lo hian kan lung hi a leng em em mai ṭhin a ni. Chutih laiin, ṭhenkhat chuan thu leh hla hmangin mawi eltiangin an lunglen thu te an chhep chhuak thiam thung a. Kan thu leh hla thiam zingah an lunglenna thûk taka an kurpuina hlaa phuah chhuak an awm nual reng a ni.

Chung zinga pakhat chu Zirsangzela Hnamte kha a ni. A hla phuah ‘Autograph’-ah chuan ṭhenrualte nena an inṭhen darh tak dan te, an ṭhat lai hun a liam ve tak dan te chu a autograph-a a thuziakte hmangin a bih let, a pamhmai pawh a ti hle tih a hla aṭangin kan hmu thei. Chung hun ral ta te chu ui em emin, an ngaih­awmzia thiam takin a au chhuahpui ta reng a ni. Rual hlui te nena tar mai loa, vanglai hmel mawina leh an ṭhat lai huna an hlim ṭhin dan te chu, liam mai lovin cham reng thei se a tihzia pawh kan hmu thiam nghal ang chu.

Amah pawhin, “... nun hlui leh hma lam hun suangtuahna hian ka lung a len ber zawkin ka hria,” (Zirsangzela Hnamte hla te viii) tia a sawi angin, chung hun liam ta te chuan a lung a tihlen dan chu hlain a phuah chhuak ta reng a. He hla phuah nana a hlarua/hlaraw hman dan lah hi a thiam chung chuang thlawt a, he hlaa a hla thu chheh thiamna leh a themthiamna rawn lang hian mite lung hi a dum em em mai a nih hi!

Tin, hla thu chheh uluk leh mi tih dan hriat avanga tih ve ngawt loh deuh hian, hla hausakna a tihlan ṭhin dan chu he hla aṭang hian a chiang viau bawk awm e. Chung chu heti hian a sawi reng a, “... Ainawni tih hla ka phuah aṭangin hla thu hman dan, a thlûk leh thu lam dan inrem chungchangahte fimkhur a ṭulzia leh thu sawi tum inang rau rau pawh mawi hlei taka remdan a lo awm a ni tih ka hmuchhuak ta chauh a, chuta chin chu hla pawh ka phuah zen zen ngam ta loa, hla thu pawh hman dik loh ka hlauh êm avangin a ṭobul ka hriat ngei loh chu ka hmang ngam ngai ta lo a ni” (vii) tiin.

Mihringte hian a hmei a pain, ṭhatlai leh vanglai hun kan nei vek a, chu hun chu he hringnuna hun nawm lai ber pawh a ni reng a. Mahse, chung hunte chu ruah mual liam ang mai an ni ve a. Vanglai kan la chen mek emaw kan intih laiin, ṭhangthar zawk an rawn chhuaka, kan vanglai emaw kan lo tih mek te chu hmanlai a lo chang titih thei reng zel mai si.

Chung zawng zawng chu he hla phuahtu hian chik takin a thlir a, a autograph bu hmangin a bulthum aṭangin, mawi lutuk tak maiin a rem chho ta nghat nghat mai a ni tih chu a hla thu han en ila, kan hre chiang tlang ngei ang chu.

Tuah rem laisuih, chun ro ianga,
Bawm thir hnuai chhung chang tawh hnu;
A i emaw ka dawn ni a,
Ṭuanṭul lai tak ka hawn nia le!

Tunhma lam, kan nu leh pate hun chhoah kha chuan autograph vawn kha an uar em em ṭhin a, an ni tin hun hman dante an ziak thlap thlap ṭhin a. Mizo zinga thu tluang (essay) ziak hmasa bertu, Kaphleia phei kha chuan ‘a bari ṭhen dan thlengin a ziak thlap mai a ni’.

Tunlai ṭhalaiten social media kan hman uar ang deuh pawh hi a ni ang e, Facebook, Whatsapp leh Instagram status-a kan hun hman dan kan tarlang (updated) fo ang hian, an ni tin hun hman dan an ziak fo zel tih a chiang a. (Diary/autograph kan vawn peih tawh loh hnu hian, social media kan tihho hi kei ṭha kan tikhawp a. ‘Digital diary’ hming vuahin ka hmang ṭangkai khawp mai)

Chutiang tur atan chuan Zirsangzela pawh khan autograph kha a lo vawng ṭhin tih a chiang a. A autograph sawi chhuah dan lah hi an mawi em em khawp a. Ama’n “Sawi tum inang rau rauah pawh mawi hlei taka remdan a lo awm,” a tih kha a tilang ta chiah reng a. Lehkha phek mal te tein a siam lehkhabu/autograph chu “Tuah rem laisuih” a'n ti mawi thliam mai a.

Chutah, a hringnun hun hmasa lama a thil lo tawn tawhte a ziahkhawmna chu, hmeichhe thuam roh bik anga chanin “chun ro” tiin a chhal hial a. Thingrem (bawm thir) mawnga dah ṭhat vang vang tawh chu, ‘eng ngati teh reng nge ni, eng nge ka ngaihtuah teh reng ni (a-i-emaw), buai lai tak, hna thawh ṭul lai tak maia ka zuk hai chhuah pek chu’ tiin a chang khatnaah a rawn chhep chhuak a. Chu a autograph-a a thuziakte chu an chhiar thar leh ta a, chu chu a hla thunawnah tihian a hril zui leh ta a:

Autograph biahthu zua iang hriltu,
Rual kim len lai min ngaihtir e;
Thlir changin lunglen ni rel a rei,
Hai ang tar lo rual hlui sakhmel.

Chu a autograph-a a thil ziahte chu dawt leh thu ho mai mai a tel lo tih a chiang a. Chuvangin, chuta a thuziak chu, nu leh paten fate thu ṭha an hrilh ṭhin ang hiala chanin “Biahthu zua iang hriltu,” a ti thlawt mai a ni. A autograph an keua an chhiar zel chuan, hun hmasa lama a ṭhen leh rualte nena an awmkhawm ṭhin hun laite a mitthlaah a rawn lang zut zut tih a chiang reng mai.

Khang lai hun kha an vanglai, an to laini te tih chu i he lovin a hre thar leh nghal a. Chuvangin a lunglenna pawh pawh a tithar a, a rual hluite sakhmel chu an inkawmkhawm ṭhin hun laia, a ngai ang angin a mitthlaah an la cham tih a hriat a, tichuan “Hai ang tar lo rual hlui sakhmel,” tiin a lunglen thu chu a chham chhuak zui nghal zat a nih hi.

A chang hnihnaah chuan a autograph nen an intawn dan chanchin lamah min kirpui ta thung a, a bulthum aṭangin an intawn dan a rawn tarlangin tihian a hril ve ta thung a:

Hmanah sial ang ka lei laiin,
Ka duang nem che maw - lunglen;
Kal siam chang tin rel tluang khaman,
A hnemah tal ṭuan nang che aw.

Kha a autograph, duh taka a lei lai khan, thil thui tak ngaihtuahin, thil hlu tak a la nih pawh ring ngei ang a. A thil tawn leh a hun hman ṭhin dan te ziah nana a hman dawn avangin, kum tam a liam hun a la hlut dan tur chu a hmu tlang ngei ang. A chhan chu a simile hman ‘Sial ang ka lei laiin’ tih hian thui takin a hril tlat si. Mahse, chutih lai chuan nakina a lunglenna tithartu tur atana a lei a nih bik lem lohzia chu, “Hmanah sial ang ka lei laiin, Ka duang nem che maw - lunglen” tia a hril zui hian a tichiang si a.

A tlar dawt lehah chuan ṭhen leh rualte nena dam chhung khawsak lungkham buainain a man ve tak avanga, an awm darh sarh viau tawh hnu pawn, a autograph te chu a lunglenna hnem nana a hman ṭhin dan a chham zawm ta zel a ni. A chang phei chuan hna ṭhulh phah ṭhakin, a autograph hmang chuan hmanlai hunah, rual hluite nena an kim lai hunah a thlawk let ṭhin ngeiin a rinawm.

A chang thumnaah chuan, rual hluite nena hun hlimawm tak an hman ṭhin dan te, tehkhinna hmangin a rawn vawrh chhuak ve leh ta thung a. Ramhnuai (ram loh) a khawivah te, thinga an an fu bawr khawm tup ṭhin anga inchanin, a ṭhen leh rualte nen chuan hlim leh nuam ti em ema an lo awmkhawm tawh ṭhin dan chu:

Ram loh siahthing vahkhuai iangin,
Sikpui kan tawng kan ṭin zo ta;
Khawia’n ṭuan ve ang maw,
Hmana lungrual zai vawr za kha.

He hla phuahtu chanchin kan en chuan, Mizoram pawna lehkha zir ṭhin an ni tih kan hre thei ang a. Shillong-a an lar vanglai ngat phei kha chu, a hre pha ve det det leh mite kam liam aṭanga lo hre ve phaho chuan, tawn ve hi kan chak hliah hliah mai a ni. Tichuan le, Shillong hmun emaw hmun dang pawh lo ni se, mahni khua ni loa lehkha zirna ṭhinah chuan, tute tan mah cham reng a theih si loh a le!

Thlasik hun a lo thleng a, zirna lamah pawh a hmawr an lo bawk ṭan ta a. Zirlaite zir zawh a nih mai bakah, Masi hmang turin mahni khaw lamah an haw sup sup a ngai ṭhin ta si. Tin, ṭhenkhat chu an zirlai zir zo tawhte an nih nawk hlawm dawn avangin, an hawsan tak hmuna han inhmuhkhawm kim leh nite chu a thleng tawh ngai dawn si lo tih an hre chiang tlang ngei ang. Chuvang chuan, “Khawia’n ṭuan ve ang maw, hmana lungrual zai vawr za kha,” tia zawhna siamin a chang thumna chu a khar leh ta a ni.

A chang tawp bera chuan an hun liam ta a ngaihzia leh a ṭhen leh rualte nen an inkar sawi belh thar tur a thlen theih tawh loh dante a chham chhuahna kan hmu ta a. Chung hun liamtate ang chu a hringnuna tawn leh a chakna, beiseina nena a thlir dan pawh kan hmu zui ta a ni.

Laisuih tuahrem khar tin hawnin,
Biahmang thu tin zai ang hril e;
Hei ang renga ṭhan ngur hlan hi,
Ka hringnun hian tawng leh ang maw?

A autograph an chhiar zel chuan, an ṭhat lai hun leh an vanglaia an thil tawn te, a ṭhen leh rualte nena an inkara an hun hman ṭhin dan chu, ‘thu lawmawm, thu ṭha lam, thu hlimawm leh chanchin ṭha lam (biahmang thu)’ te chu, hla angin a inhril chho zelin, a indawt a ziah chhoh zel dan a hmu a. Chuvangin, “Biahmang thu tin zai ang hril e” tiin mawi eltiangin he lai tlar hi a tlantir ta reng a nih hi!

Khang hun liam taa, a ṭhiante nen an chanchin a ṭha lam hlira a autograph-a ziah kai tur a awm leh thu hlimawm leh thu lawmawm lam hlir an inhrilh ṭhin dan te kha hre rengin, a hringnunah tawng leh tak ang maw tiin, ngai leh thlahlel em emin, ‘hetianga kan nun ṭhan chhoh zel dan, kan inkawmkhawm ṭhin dan chanchin chipchiar tak ang kha, ka dam chhung hian ka sawiin, ka ziak leh ngai ang em tia inzawtin, a hla chu zawhna hmangin a khar ta a ni.

Work Cited :
Hnamte Rualzakhuam, Stephen Marcus. Zirsangzela Hnamte Hla Te. Aizawl. 2004. Print .
3.4.2022 (Sunday)

- Rohmingthanga Ralte Assistant Professor Department of Mizo Govt. Aizawl North College