Kan Mamawh Harhna Ṭuah (Eco-Theology lam hawiin)
Thu hmatheh:
Mizo Pathian Thu thlir dan hi mihring dah pawimawh filawr bik chunga Pathian Thu hrilhfiahna a ni kan ti thei a. Chhandamna kan hriat thiam dan te, thlarau thil kan tuipui dan te, Pathian Thu kan sawi dan leh kan chet chhuah pui dan hian mihringte hmakhua a thlir tam ber a tih theih. He thlirna hi a mak hran lo a, thil awm tak leh tih ngei ngai a ni.
Chutih rualin khawvel boruak inlumlet nasa tak te hi amah maia lo thleng a ni lo - a chhan leh vang awm a ni. Thilsiam dang chereu nasa lutuk avangin mihringten kan tuar a, kan han tuar zawih zawih hnu-ah chuan kan mangang a, kan mangan tak em avangin kan ṭawngṭai a ṭùl a. Thilsiam dangte nena kan inkar hi thlarau lam thil, Pathian ruahmanna leh remruatnaah hmun pawimawh tak changtu a nihzia kan hrethiam kan ti thei ang. Chu kan hriat thiamna pawh chu thilsiam dangte tawrhna rum ri aṭang ni loin, mihringin kan tawrhna aṭangin a ni!
Kan tuar a, kan phun a, kan nunphung a khaihlak hnem hle. Min khawih chau a, kan duh emaw duh lo emaw sik leh sa mumal lo hian kan inchhung min luh khung a, kan tangka zemin a tuar a, thil tam tak kan chan a, kan him lo tlang a ni.
Moltmann-a chuan, “Thilsiamte chhiatna kan tih hi kan chhehvela thilsiamte leh mihring tungchhova kalte inkara buaina a ni satliah lo. Mihringte nunna atana chauhva buaina pawh a ni hek lo. He kan chenna planet chhunga nunna awm hrim hrim tan buaina a ni a… nunna atana beihpui thlak chungchang a ni a, he khawvela nunna a awm zel theihna tura thihna leh nunna chungchang a ni zawk,” tiin a sawi hial (Jurgen Moltmann, God in Creation: An Ecological Doctrine of Creation, p.ix)!
Thilsiamte inpumkhatna:
Thilsiamte inpumkhatna awmzia hi tawi tea luh chilh lawk a ṭul. Thilsiam tinreng, thilnung leh nung lo pawh, an awmna, an chenna leh an lo inthlah pun dan te, mita hmuh theih an ni emaw ni lo emaw anmahni inlaichin kual dan mai ni loin, mihringte nena an inkungkaihna leh inlaichin kual dan zirchianna hi ‘ecology’ a ni.
Francis A. Schaeffers-a chuan ecology hi kum 1873 aṭang daih tawhin science zirna huangah hian hmun pawimawh leh thuk tak a chang tawh niin a sawi nghe nghe (Hrangena, Rum leh Nauvei, p. 10).
Thil siamte inpumkhatna chu, ‘Thilsiam zawng zawngte, siam an nih dan anga an nunhona, tu mah intichhe lo thei ang bera mamawh ang tawka liam bak indimdawih tawn taka khawsakho dial dialna, siam leh duan an nih anga mumal taka khawsa hova inzahtawnna hi a ni’ kan ti thei ang. Thilsiam tinrengte kan inrintawn dan leh kan khawsak ho a ṭul dan hi Pathian duan a ni a, a changkang a, a zahawm a, a thuk a a, ril em avangin kan chhuichhuak vek phak lo! Tin, kan hriat atana pawimawh tak chu, thilsiam dangte nena kan inlaichinna hi mihring ṭhatna leh hawihhawmna aṭanga lo chhuak a ni miah lova, engkim siamtu Pathian aṭanga lo chhuak a ni.
Thilsiamte huapzo Pathian Thu (Eco-theology):
Hallman-a chuan, “Christian thurin tlanglawn hi khawthlang ram hrang hranga chengten mihringte leh thilsiam dangte inkara inmihranna thinlung an put chhan lian ber pakhat a ni e,” tiin a sawi a (David G. Hallman, A place in Creation, p.61). He thu hian ngaihtuahna a tikal thui hle. Kan Pathian Thu thiam hmasa leh kan purchawkna tam ber chu khawtlang mite hrilhfiahna a nih miau avangin Pathian Thu hrilhfiahna tam takah khawthlang thiamnain hmun a luah zau hle a. Mizote pawh hian eng emaw chenah he hrilhfiahna hi kan chhawm a, kan tuipui a, kan hip lut nasa a ni. Chu chuan kan Pathian Thu thlir dan kal hmang tam tak min chhersak a. Heng hrilhfiahna hi kawng tam takah a ṭha hle tih hi phat rual a ni lo. Thilsiam dangte nena inlaichinna Pathian Thu hai chhuah kawng erawh chuan David G. Hallman-a thu khi a pawmawm hle si a ni. Tlang mi Pathian Thu thiam A. Wati Longchar pawhin, “Hun kal tawh leh tuna Pathian Thu kan sawi ṭhinte hian midang awp behna (imperialism) leh mihring dah chungchuang bik chunga Pathian Thu hrilhfiahna a thlawpin, thlawp zel tur pawhin a intintuah reng a ni,” tiin a sawi hial (A. Wati Longchar, Returning to Mother Earth, p. 81)!
Kan thupui hi pulpit tlangah sawi ila, kan ram rawngbawltute leh thlarau mi kan tih tam tak chuan ‘hnuk-fah lo Pathian Thu-ah’ an ngai ang a. Thilsiam dangte chunga kan rilru put hmang tur inzirtirna hi ngai Pathian Thu hleithei lo Kristian kan la tam a. ‘Social Gospel’ tia, thlarau lam nun khawih riau bika kan hriat Pathian Thu hrilhfiahna (Evangelical Interpretation) tling zo loa ngai kan tam hle! Hei tak hian Pathian Thu kan huamtir chin zau tawk lohzia a tarlang thung. Nimahsela thilsiam dangte hian Pathian rilruah eng dinhmun nge an luah ang tih hi kan chhut chian a ṭul hle. Bible-ah hian thilsiam dangte pawimawhna leh, mihringte ang bawka Pathian Thuin a voh leh a humhalh an ni tih a chuang a. Chutiang ngaihtuahna leh thlirna nei thei tura Pathian thu hrilhfiah dan mumal leh awmze thuk zawk nei thei hman thiam hi kan zir tur pawimawh tak a ni.
Chhandamna - thilsiam dangte dikna chanvo hawiin:
Pathian chhandamna huanga mihringte chanvo chu kan mikhual lohna lam a ni a. Thilsiam dangte chanvo hi tlem tarlan a ṭul. Roman Catholic leh Protestant Pathian Thu thiamte zingah mihring chhandamna ngawr ngawr tuipuitu an tam hle a. Hei hian thilsiam dang chhandamna chungchanga Pathian Thu ṭhang ve zel tur nasa takin a tiṭhuanawp kan ti thei ang! Kohhran siamṭhatna thurin pawh ‘Krista chauh, Rinna chauh, Khawngaihna chauh, Pathian Thu chauh (Christ alone, Faith alone, Grace alone, Scripture alone)’ tih niin thilsiam dangte chungchang hian hmun a chang mang lo (Lalnghakthuami, “Eco-Spirituality,” Didakhe XLVI/4, p.8)! Chutih rual erawh chuan John Calvin-a Pathian Thu pawm danah chuan Pathian inpuanna hi thilsiamte kal tlangin hmuh theih a ni thung (H. Vanlalauva, Doctrine of God, p.206-207).
Johana 3:16 thu-a, ‘khawvel’ hi mihringte chiah huamtira hrilhfiah a ni tlangpui a, thilsiam dangte khung an ni khat hle. Chu chuan Pathian chhandamnaah hian mihringte a dah pawimawh a, thilsiam dang a dah pawnlawi thung. Pathian chhandamna Isua Krista-a lang khan thilsiam zawng zawng a huap a. Johan 3:16; Kolossa 1:16, 17; Ephesi 1: 10 te hi a mal mala luhchilh tham vek khawpa thilsiam zawng zawng huap Pathian chhandamna puanchhuahna a ni; hengah hian Pathian chu engkim siamtu leh enkawltu/chelh rengtu (sustainer) a nihzia a lang. Kolossa 1:19, 20 hian Lal Isua chhandamnain thilsiam zawng zawng a huam thu
a nemnghet.
Thuthlung Thar-a chhandamnain a kawh chu ‘thilsiam zawng zawngte ngaiawhtir, siamthar, leh siamṭhat a ni a. Chu chuan mihring mai bakah khawvel leh a chhunga awm te, van boruak zau taka awm te, siam an nih ang taka inbuktawk taka an awm theihnan a ni a. A bik takin mihring leh ‘khawvel (cosmos)’ tan a pawimawh hle a. Tu mah inthlei hrang lo a, inmamawh tawn an nih ang zel khawsakho dial dial a kawk a ni. Mihring chauh chhandam kan ni lo va, thilsiam dang zawng zawng pawh hi chhandamna thuthlunga mi an ni (Rom 8:21-22). Nalunnakkal chuan, “Kan mihringpuite leh thilsiam dangte lak aṭanga indah hrang chung chuan Pathian Ram zia hi chan tak tak theih a ni lo (George Mathew Nulunnakkal, Green Liberation, p.278), tiin a sawi!
Pathian chhandamna thuthlung hi Kristiante tan chuan kan thurin pawimawh ber zinga mi a ni a. Bible pawh hi sakhaw dang zirtirna leh rinna inziahna lehkhabute aiin a chungchuanna chhan chu Pathian inpuanna ropui, chhandamna hna a thawh dan inziahna a nih vang a ni. Bible-ah hian thilsiam dangte tana Pathian insenso nasatzia kan hmu a; ṭha a tih zawng tak siama insengso a ni tih kan hriat reng a pawimawh hle! Chuvangin Lal Isua chhandamna kan sawi pawhin mihringte siam thar lehna, ngaiawh lehna leh tihdanglamnaa khung zawh vek theih a ni lo. Thilsiam dangte an lo awm theihna tura ‘a tir’ aṭanga duh taka leh tha na hauh lova insengso, Pathian hmangaihna leh chhandamna thuthlungah hian kan zavaiin kan leng a. Chu chhandamna thuthlunga mite chu tu mah inmihran leh inrap bet thei kan awm lo; kan tana hnawksak lote kan râlpui phiar a, kan mamawh tawka liam kan tuk zal leh kan suasam ṭhin te, kan châkna hri thla tura thilsiam dangte chunga kan ninhlei a, kan che fur fur ṭhin hi chu kan hriat dik loh vang a ni!
Kan mamawh - Eco-theology-a harhna:
Mihring ngai pawimawh chunga Pathian rinna hian Pathian Thu hrilhfiahna leh hrilhfiah dante, Kristian tih dan phung hrim hrim thununna kawngah hmun pawimawh a luah zar zar a (Huang Po Ho, Embracing the Household of God, p.21). Thilsiamte huap Pathian Thu hian buaipui a hlawh loin, kan benga rawngah thun har kan ṭhin! Kum zabi 20-na chawhnu lamah khan Pathian Thu hrilhfiahna kawngah zir dan thar a lo chhuak a, chu chu Contextual Approaches tih a ni. Hei hian hun tawn leh dinhmun azira Pathian Thu hrilhfiahna kawngah rahbi pawimawh tak a rawn tuk a. He zirna ṭhuang hrang hrang zingah hian thilsiamte dah laipui chunga Pathian Thu thlirna (Ecological Perspective) chu a peng pawimawh tak a ni!
He zirna hian miten Kristian thurin leh zirtirna chu thilsiam dangte chunga mihringte thuneihna sang tak, duh duh dana thilsiam dangte awp beta tinawmnah thei thawthanga inngaihna vawrh darhtua min puhna lakah min tizalen kan ti thei ang! He zirna hian thilsiam dangte hi mihring tan chauhva siam an ni lo tih te, nunna nei leh nei lo thilsiam dang leh mihringte kan inkungkaih dan te, chu ruahmanna ropui leh thuk tak chu Pathian Thu a ni, chu chu Bible-ah hian a chuang tihte a chhui chhuak a. Pathian Thu hriat fiahna kawnga Kristian thurin a tiphuisuizual ta a. Thlarau lam thil kan hriatthiam dan pawh tizau zelin, zau zawka Pathian Thu thlir turin min buatsaih a ni. Mihringte chauh dah pawimawh ṭhin mihringte vek hi Pathian thilsiam zinga mi, thilsiam dangte nena inmamawh tawn leh tla hrang lo tur, khawih chhetu leh rap bettu tur kan nih bik lohzia a phawrh a. Bible thlirna tarmit thar min chhawp chhuahsakin, thilsiam dangte leh Pathian inzawmna min chhuipui ta a ni!
Kristian thurin lam buaipuitu ni lem lo zingah thilsiam dangte chunga mihring hleilenna te, hmasawnna kan tih tam takin ramngaw leh nungcha a suat nasatzia veitu an awm reng a. Kristian thurin leh Pathian Thu hrilhfiah dana ‘mihring dah lai li’ lutuk hian beih pawh a tawk na hle a; hei hian ram a la nasa hle bawk (K. Lalawmzuala, “God, People and Water: Insights from the Bible,” Lui leh Tuihna Humhalh, p.24). Kristian tam tak Pathian Thu thlir danah thilsiamte chungchang hi kan buaipui loh leh kan ngaihthah lam a nih miau avangin hralh a kal lo hle ṭhin. Thilsiam dangte chunga thuneitu leh duh duh dana tikawi a, nawmsipbawlna leh mahni hmasialna avang liau liaua kut thak hnawih nana hman pawh phalsak kan ni emaw tihna rilru hian Kristian khawtlang nun a chiah reng a! Thilsiam dangte chunga kut thlak tur chuan kan tha kan sum lo angreng hle. Amaherawhchu, kan chenna khawvel bua mek te, sik leh sa inthlak thleng thut thutte avangin khawvel a hrehawm a, thilsiam dangte chhiatna chuan khawvel a chawk buai a, chu chuan kan zavaiin min nghawng a- kan tuar tláng ta a ni! Mahni hmasial taka nung ṭhin mihringte nunah thilsiam dangte an pawimawh a ni tih chu tawrhna kal tlangin chiang takin kan hmu mek!
Sallie McFaque chuan, “Tuna thilsiam dangte chunga harsatna lo thleng mek hi khawvel leh a chhunga thilsiam dangte hausakna hrang hrang, hlu leh ropui tak tak, ze danglam leh ril pui pui laka kan rilru put hmang bulpui kan thlak chauh loh chuan danglamna kawngah kan kuai her thei lo vang. Kan nunphung thlak danglam emaw a ni ringawt lo va, kan ngaihlut zawng kan thlak a ṭul. Thilsiam dangte hi kan hlut a, kan hmangaih a, kan laka an danglamna leh anmahni ṭheuha danglamna awm hi kan chawisan a ṭul a ni,” a ti (Sallie McFaque, The Body of God, p. 16-17)! Kan nun kaihruaitu, kan hlut zawng leh kan nun buklung ber Bible-in thilsiam dangte a humhalh a ni tih kan hriat hnuah pawh, mi tam tak chu helam thlirna kawnga harh thar tur hian kan ngaihtuahna a inpeih mai thei kher lo hial maithei a. Hei hi Pathian Thu kan hriat ṭhin dan leh kan pawm ṭhin danin min chiah hneh lutuk tawh vang a ni ngei ang.
Bible-in thilsiam zawng zawngte hi Pathian remruatna leh ruahmanna thuk leh ril takah kan tel tih min kawhhmuh a. Chu chu bawhchhiata hlamchhiah a nih chuan Pathian remruatna awmsa leh thil nih danphung tur kan tikhaw lo tihna a ni a. Awm danphung tur (order) a khaw loh mek avangin kan inlaichinna leh inmamawh tawnnaah tlakchham a awm a. Chu chuan thil ṭha lo zawkah min hruai lut a, khuarel chhiatna tam tak te, sik leh sa inthlak dawrh dawrhte hi a lan chhuahna a ni!
Thilsiam dangte nena kan inlaichinna pawimawhzia chu tuar phawt lova fiah lo mihringte hnenah tawrhna hmanga a thlen chiah chuan kan rin aiin kan lo kal thui hman! Kan duh emaw duh lo emaw, kan dinhmun hian min chawh chu Eco-theology-a harh thar a ni. Africa mi Pathian Thu thiam Golo chuan, “Miin Pathian thilsiam dan chanchin chiang taka a hriatfiah phawt loh chuan Lal Isua Krista chhandamna hi Bible-in a sawi ang takin a hrethiam thei lo, chu chu mihring chhandamna huap chauh a ni si lo a,” tiin a sawi (Golo, “Redeemed from the Earth: Environmental Challenge and Salvation Theory in African Christianity,” Scriptura 111/3, p.349). Thilsiam zawng zawng hian Pathianah chanvo leh zalenna kan nei a. Mihringte ngei pawh hi Pathian leh thilsiam inkara awm kan ni lo va, Pathian thilsiam zinga mi kan ni.
Tlangkawmna:
Khawvel ram hrang hranga scientist rual (UN Intergovernmental Panel on Climate Change) ten an zirchiannaah khawvela sik leh sa lo chhe cho mek hi a thlentu lian ber chu mihring kan ni tih an tarlang a; Kristian ramte hi thilsiam dangte tichhe nasa ber niin an sawi bawk (K. Lalawmzuala, Lui leh Tuihna Humhalh, p.23). Engkim hi Pathian siam a nihna hi chu kan hre puatsa a ni a, kan pawm bawk. Mahse eng angin nge kan inkungkaih a, eng tianga khawsaho tur nge kan nih tih lam hi chuan kan ngaituahna a luah tlem hle. He inthlahdahna hi mahni hmasialna rilru aṭanga chhuak a ni fo!
Pathianin ni ruk chhungin thilsiam zawng zawngte siamin hna a thawk a; ni ruk chhungin vawi ruk ṭha a ti (Genesis 1:10b, 12b, 18b, 21b, 25b, 31)! Bible-a Pathian hna pui pawimawh tak kan hmuh chu thilsiamte enkawl leh venhim a ni a; venhim ni satliah ringawt loin, ‘ṭangkai zel tura’ venhim a ni. Thilsiam tinrengte lo chhuahna bul chu Pathian rilru a ni a; Pathian rilrua thilsiam dangte chanvo pawimawhna hi a thuk hle. Thilsiam dangte nen hian khawsaho tur, inmamawh tawn, inring tawn kan ni a. Tu mah mahnia tla hrang thei lo tura duan kan ni. Inrapbet tur awm chuang lova siam kan ni a. Mihringte pawh hi thilsiam dangte enkawl leh venhim hna thawk chhunzawm tur kan ni a; he hna lak aṭang hian kan kal hrang thei lo. Chu Pathian hna thawhpui chu kan tihtur leh rawngbawlna pawimawh a ni tih kan hriat chian thar a ṭul takzet a. Kan hai der lui zel a nih chuan, khuarel chhiatna lo thleng tam tak hi ngaia neih kan zir a ṭul dawn a. Kan thiam hleitheih loh tur zirlai rorum lutuk leh hautak zet erawh a ni ang!
- C. Lalbiaknunga, Durtlang North