Model Code of Conduct (MCC)
Mizoram State Legislative Assembly inthlan hun puan a lo nih a, ECI-in MCC a rawn hman nghal tâkah chuan, MCC awmzia leh a hman theihna dan tlangpui, mipui vantlang tana hriat âwm ni-a ka rinte han tarlan hi thil sual niin ka ring lo va.
Model Code of Conduct awmzia:
Mizoṭawng chuan, ‘tih dân dik’ emaw ‘chêtze kawnga inkaihhruaina ṭha,’ pawh a tih theih ang. Pawl hrang hrang hian inkaihhruaina mumal tak code of conduct hi an nei ṭhin a. Entir nan, Cricket inkhelh kaihhruai nan, ICC Code of Conduct. Facebook hman dan pawh hian code of conduct a nei. Dik chiah chuan Bible-a Thusawmpek kan tih pawh hi code of conduct chi khatah a ngaih theih ang. Chutiang chuan inthlanna pawh hian Model Code Of Conduct fel tak a nei a. He dan hi inthlan puan a ni veleh hman ṭan a ni a, result puan thleng a awh ṭhin tih pawh kan hre ṭheuh va.
Tichuan inthlanna lam kaihhhnawihah chuan MCC chu political Party leh an candidate te’n mawi leh fel taka inthlan an hmachhawn theih nana inkaihhruaina a lo ni ta a ni. MCC thil tum tlangpuite chu- 1. Inthlanna felfai neih. 2. Party leh candidate zawng zawngte tan remchanna inang khat siam. 3. Mipui mimir tana bengchheng leh ninawm tur ven. 4. Campaign chhûnga chetdan mawi siam. 5. Hlemhlêtna leh inthlanna dan bawhchhiatna danbeh 6. Sawrkar thil leh thuneihna hmansualna ven.
Ngaihdan tlanglawnah chuan MCC hman a nih veleh sawrkar hna zawng zawng pawh châwl ṭhuap tura ngaihna a awm ṭhin. Hei hi a dikna chen awm mah se, a dik famkim chiah lo. Sawrkar a la ding a, hna a la thawk reng a. Amaherawhchu, inthlan puan a nih tawh avangin tun hmaa sum leh pai leh sawrkar hmanrua an duh ang anga an chelek ṭhin kha khuahkhirhin, rorel lai party-in inthlannaa an chak theih nana voter te thlemna atana sawkar sum leh pai leh a hnathawkte an hman theih loh nana tih a ni ber mai. Chutih laiin MCC hian sawrkar leh a hnathawkte bakah inthlanna chuh tur Party reng reng - political party an ni emaw, an ni lo emaw, independent candidate an ni emaw, an chet dan a huam vek a ni tih pawh kan hria ang.
MCC dungzuia zawm tur dan chu: Hei hi a chipchiar kher mai a, sawi sen a ni lo vang. A hmaa sawi tawh angin election kaihhnawiha thil tih reng reng hi mawi leh fel taka ti tura political party te beisei an ni a. A tlangpui, General Conduct-ah chuan political party te meeting neih dan tur, kawng zawh dan, polling station-a khawsak dan leh rorel party te vaukhan lawkna sei fe a awm bawk. Chutah chuan sawrkar bangla leh guest house te, Minister leh MP/ MLA te’n an pumbilh bik ngawt tur a ni lo va, political meeting reng reng chutiang guest house-ah chuan neih hauh loh tur tihte thlengin a tel.
Tih tur leh tih loh tur (Do’s and Don’t’s) chipchiar takin a zui ta a. Entir nan Instruction No 1. Misuse of official Machinery-ah chuan, Minister tumahin inthlan lam khawihnaa tel sawrkar hnathawk emaw thil sawipui turin a ko tur a ni lo - law and order emaw chhiat rupna thil chungchanga Minister-in a bial a tlawh te a nih loh chuan, tih te a awm. Tin, Minister tumahin an office leh chenna in inkar bakah sawrkar motor an hmang thei lo vang; an official function leh campaign an kaikawp tur a ni lo, tih te a ni. An phalna lova mi bang leh compound wall-a lehkha tar leh ziah ran te, khap vek a ni. Chanchinbu-a thil chhuah leh pawisa chelek dan thlengin khapna dan siam a ni a. Heng pahnih te hi chu a hrangin ‘paid news’ tih leh ‘money power’ tiin fet taka kalpui leh a ni.
MCC hi a ṭangkai em? ṭangkai e, MCC bawhchhiat avanga talbuai hi an awm fo mai. Kum 2009 Lok Sabha inthlan laiin Varun Gandhi khan chi leh chi inkar thil pawi a sawi a, FIR thehluh a ni. Kum 2012 khan Goa-a Assembly bye-election neih dawn laiin CM-in a Ministry tilianin Minister pakhat lakluh a tum a. ECI-in ti lo tura an hrilh pawhin ama thuneihna a nih thuin a chhang let a. Mahse ECI-in thiam taka an hrilhfiah hnu chuan a thil tum chu a ṭhulh ta a, “Ka constitutional right ai chuan MCC hi a pawimawh zawk e” a ti thei ta a, ECI pawh an lawm hle.
Kum 2011 a Union Finance Ministerin MPLAD Fund tih pun tur thu parliament-a a puan dawn khan ECI hnenah phalna a dil a. ECI chuan rem lo tihsakin inthlanna nei dawn mek state panga West Bengal, Assam, Keralal, Tamil Nadu leh Puducherry-ah erawh chuan inthlan zawh hnu chauhva hman turin a lo ti a ni. Kum 2005 ah Haryana sawrkarin inthlan puan hnuin appointment a siam ṭeuh va, a ni leh thla kha an tawlhkir (ante-dated) lui a, chungte pawh chu ECI-in a ṭhiah sak vek a. Kum 2012-a Goa Assembly inthlan dawn ante-dated in hnaah mi an thun vak bawk a. Chutianga lo titu Director chu suspend a ni a. Helicopter pilot pakhat, politician lar tak phur pawhin kawngpuiah a ṭumpui a, chu chu ECI-in pilot licence pawh cancel turin a ti. Headmaster pakhatin school exam bawh buaiin a school kha political party meeting nan a hmantir avangin suspend nghal a ni. (The Making of Great India Election, The Model Code of Conduct: New Challenges S.Y. Quraishi, 2014 page 237)
MCC hi dan behchhan nei lo a ni: MCC hi mak ang reng takin Dan puitling Act a ni lo va, inkaihhruaina mai a ni. Statutory Status a nei lo hian chet a ti awlsam letling a, dan puitlinga leh hi ECI duh dan a ni lem lo. Tak takah chuan MCC bawhchhiatna avang hian ECI hian hremna a chelek thei hran lo va, a zilhhauvin a khapbet thei chauh a ni. Chutih lai erawh chuan ECI hian Election Symbol (reservation and allotment) Order 1968 hmang hian MCC bawhchhe party te chu an symbol a chhuhsak thei tlat thung; hei hi a ha hriam tak pakhat chu a ni tho mai. He mi hlauh avang hian a ni pakhat ang vawiin thlengin political party tumah symbol chhuhsak ngai khawpa MCC bawhchhia an la awm rih lo.
MCC pawimawhna hi kum 1990 chhovah khan a rawn lang ṭan a. CEC rothap leh thâwm nâ T.N. Seshana IAS (1955) khan a rawn hmang ṭangkaiin a lâr phah kan ti thei ang. Cabinet Secretary leh Planning Commission member pawh lo ni tawh Seshana avang khan Election Commission kha mitinin an hriat phah a, politician te phei chu an fimkhurin Seshana kha phûng hlauh takin an hlau a ni. A thusawi duhzawng te chu, “Zing chaw atan politician ho ka ei ṭhin” tih te kha a ni a, MCC bawhchhiat an hlau phah em em a ni. Vawi khat pawh Delhi-a hna ka thawh laiin Observer-ah min ruat ve a, Seshana hmaah kan va inreport a. Kan Ministry Secretary KSR Murthy IAS (1958) nena an inhmuh thiam vak loh lai a ni a, thil engemaw chungchanga ka Secretary thusawi pakhat ka han sawi chhuak chu, “Educate your Secretary” min ti hrâwk a ni. Mahse mak takin politicians ho ngaisang lo bertu kha politics-a zuang lut vein President thlan (1997) te kha a chuh a, a tling leh si lo va, a intidere chho ta mai mai a ni. MCC erawh hi chuan ngaih pawimawh a hlawh chho ta em em zel a nih hi.
Zawhna ka dawn te chu: (An ziak ang angin) MPSC hna lak vel chu a nghawng lo em? Chhanna: Nghawng lo ve. MCC instruction 2(11). Tunah hian veng pakhatah chuan MLA-in contract nuai kai lo deuh a thawh tir nuai mai a. Hna pawh an zo vek tawh. Mahse sum ber an la la chhuak lo tlat mai a. Mimal sum anga kalin an pe chhuak tho ang em le? Chhanna: Hnathawh zawh tawh atana bill pek hi phal a ni. MCC Instruction 1(6) leh 2(5). Sir, zawhna pakhat ka nei, 7th pay hmang turin Finance lamah a awm mek a, ...an la chingfel hman lo nge... hriat a ni hauh lo mai a. Chingfel hman ta lo se an khawih thei dawn hrih lo tihna a ni maw? Chhanna: 7th Pay hi MCC hman hma daih aṭanga puan tawh a ni a, a khawih buai lo vang.
Hamṭhatna dang dang belhchhah khawtlai tur te a awm a nih chuan thudang. Instruction 1(2) leh (3). Amaherawhchu sum pek lam thil a nih avangin tihsual palh a awm loh nan ECI leh CEO rawn a ṭha ang. MCC puan hmaa transfer order chhuak, la zawm hman si loh kha a khawih em? Chhanna: Khawih e, ECI phalna lo chuan zawm theih a ni lo vang. Instruction 1(vi) leh 91(v).
State CEO te hi ECI kut leh ke ber an ni bawk. Chuvangin tualchhung thubuai nek nek chu CEO-in a chinfel mai theih tam tak a awm. Entir nan, sawrkar hnathawk tenau transfer chungchangah te hian CEO te’n (k)an tifel ve mai ṭhin. (Instruction 89(vi).
Mizorama Mizo People’s Forum kan tih te hmalakna pawh hi model code of conduct fel taka hman tumna a ni ber a, ngaih pawimawh pawh an hlawh viau. Mi tupawhin MCC bawhchhiatna a hriat chuan ECI ah report zel theih a ni. Inthlanna fel fai tak kan neih theih nan model code of conduct hi kan ngaih pawimawh ṭheuh a ṭha awm e.
- Lawmkunga