Written by
Dr. C. Lalrampana

RÂWLTHAR ṬANG FAN FAN

*A KAMKÊUNA*

Zaithiam mak danglam filawr hmingthang (legendary singers) 24 zinga pakhatna Lata Mangeshkar (92) chu Feb. 6, 2022 Sunday zing dar 8:12 AM khan Mumbai's Breach Candy Hospital-ah a boral a. Khawvelin a sún tak meuh a ni. Lata Mangeshkar hian ṭawng hrang 36 zetin hla 30,000 chuang a sa a; ani tluka zaithiam leh aw nalh danglam hi an piangleh tawh kher lovang.

Mizo Lata Mangeshkar tih ve mai tur Zofate zinga zaithiam mak danglam tak Pi Lalsangzuali Sailo (57) October 14, 2006-a a boral pawh khan tun ang tho hian Zoram leh Zohnahthlak chênna kiltin aṭangin amah uina thawm a ri chuah chuah a nih kha!

Pi Lalsangzuali Sailo (L) khan AIR-ah hla 400 chuang a khung a, hla 400 vel a phuah a, Padma Shri Award a dawng bawk. Heng hmeichhe mak danglam tak pahnihte hi an ropuiin an van hlu tehlul em!

*RÂWLTHAR AWMZIA*

Pi Lalsangzuali Sailo (57) khan Mizo mipa ṭhalai Râwlthar, ruihhlo bawiha tângte chhuahna tura a auhna hla mawi tak July 17, 1996-a a phuah-"Râwlthar tang fan fan" tih hla hi a ṭha hle a; chutih rualin ráwltharte tan chauh anga ngaih theih tura a phuah hi a uiawm êm avangin tlêm i han chipnawi chhunzawm teh ang.

*HRINGNUN HUN ṬHA:*

Mihringin hringnun kan zawh kawnga hun pawimawh lai ber chu tleirâwl hun lai hi a ni.

Mizoṭawnga Râwlthar tih ringawt hi chuan a huam kim tawk lo hle a. A nihna takah chuan mipa naupang, puitling ve ṭantir, tilpâwr aw nei ṭantirte sawina niin hmeichhia a huam ve chiah lo niin a lang.

Sâpho chuan tleirâwl hi *Adolescence* an ti a, mipa leh hmeichhia a lam kawp nghal a. Mizoṭawnga Râwlthar tih hian mipa sawina (masculine) a kâwk a; chuti a nih chuan Pi Lalsangzuali Sailo hian hmeichhe ṭhalai ruihlo bawiha tangte a ngai pawimawh ve lo emaw ni chu aw? a tih theih hial. Mahse, Mizoram Excise & Narcotics Department-in ruihhlo kaihhnawiha thi zat 1984-2021 kum 37 chhunga nunna chan zat a tarlanah chuan mipa 1492 leh hmeichhia 201 an vaiin 1693 an ni a. *Râwlthar ṭang fan fan* tih hian hmeichhia a huam tel ve lo nia a lan theih avangin he hla hi a khingbai deuh niin a lang.

*TLEIRÂWL AWMZIA*

Sâphovin tleirâwl *Adolescence* an tih hian mipa (male) leh hmeichhia (female) a lam kawp nghal a; Mizoṭawng chuan mipa leh hmeichhe lam kawp nghal thei *Adolescence* tlukpui chu *tleirâwl* tih hi a ni. *Tleirâwl* tih a nih hian hmeichhia (feminie) a kâwk bika ngaih theih a ni a, mahse, Mizoṭawng chik zawka thlir chuan mipa tilpâwr aw ṭantir 'Râwlthar' sawi nan leh hmeichhe hnute um ṭantir, nulat hre ve ṭan sawi nan *Tleirâwl* tih hi an hmang ṭhin niin a hriat theih. Chuvangin, Pi Lalsangzuali Sailo hian *Râwlthar ṭang fan fan* ti lovin *Tleirâwl ṭang fan fan* emaw, *Tleitir ṭang fan fan* tiin phuah ta zawk se a fuh zawkin a rinawm. Mahse, a phuahtu thu lovin tihdanglam theih a ni lo va, duh uluk thilah ka'n tarlang mai a ni e.

*TLEIRÂWL THLIAR HRAN DAN*

Mithiam zawkte chuan he tleirâwl (Adolescence) hun pawimawh tak mai hi chi thumin an ṭhen a, hetiangin:

1 Tleitir (early adolescence) kum 10-14

2. Tleirâwl vânglai (middle adolescence) kum 15-17

3. Tleirâwl phanchang (late adolescence) kum 19-21

Mizo hian engchin hi nge kan bituk dan hriat a har hle. Israel fate khuan hmeichhe nâupang kum 12 tling chin puitling nihna pein puitlingah an la lut a; mipa nâupang chu kum 13 a tlinnaah puitling nihna pein puitlingah an hlangkai ṭhin. Sakhaw puithiamhovin puitlinga inhlânkaina hun hi Hotel-ah emaw hall-ahte ropui takin an buatsaih ṭhin. World Health Organization (WHO) chuan tleirâwl a tih chin chu kum 10-19 inkâr a ni.

*TLEIRÂWL HUN HLU*

Nâu pianghlim aṭanga kum 9 inkár chhung zawng hi naupang tih hian a huam a. Kum 10-21 inkara a awm hunlai hi nunphung khawsak dan zeizia inthlak danglam hun a ni. Hetih hunlai tak hi tleirâwl hun, nungchang siam nana hun ṭha ber a ni.

He hun hlu leh pawimawh tak hi a ṭha zawng emaw a ṭha lo zawng emaw, eng zawng pawha nun insiam leh inthlak danglam hunlai a ni a. Chuvangin nu leh pate'n fate nungchang fimkhurpui hun lai a ni. Hetih hun laia mahni fate nungchang siam tum lova ngaihsak lo chuan a fa nun chu a hloh kumkhua tawh tihna tluk a ni.

*ENG NGE AN RUIH?*

Mi tam takin tleirâwl rual duhawm tak takte'n eng ruihhlo nge an ngaih (addict) ṭhin leh an thihpui ṭhin an hriat loh avangin i han târlang teh ang.

Mizoram Excise & Narcotics Department-in 1984-2021 kum 37 chhung zawnga ṭhalai tleirâwlte'n ruihhlo an ruih leh an ngaih ṭhin a tarlan chu - Heroin; S/Proxyvon or Parvon spas; alprazolam; diazepam; peptica; ganja; cough syrup; pacitane (pepe); respira-D; codeine; cataspa; dendrite; carozepam; nitrosun; liquor etc.-te an ni.

Hetih lai hian oxygen atom thuhmun Pseudoephedrine @khehpuam & Methamphetamine (Meth) hi ṭhalaiho hian an la ngâi lo hlauh niin a lang a, a vanneihthlak hle.

Heng ruihhlo chi hrang (item) 16 zingah hian Heroin vanga thi 214; S/Proxyvon or Parvon spas vanga thi 1161 leh a dang vanga thi 318 an awm a. Zu kan buaipui viau laiin kum 37 kalta chhunga zu vanga thi chu damdawi ruihhlo vanga thi nen chuan tehkhin tham loh khawpin an tlêm a ni.

*ENG ZAWK NGE PAWIMAWH?*

Zu khap burna dan MLTP Act & The Mizoram Liquor (Prohibitior) Act, 2019' (Act No. 8 of 2019)Rorelna in sanga pharh a nih dawn laiin NGO @Pressure group hrang hrang-te'n nasa taka Sorkar nawrin zu khap turin an bei nasa hle ṭhin. Zu khap duh lo lam lahin social media hrang hrangah "zu khap aiin phalrai a, in dan inthiamtir a pawimawh zawk" an lo ti ve bawk. Mahse, pressure group ṭangrualte leh eptu pâwlte nawrna a chak zawk ṭhin avangin kum tin zu chhiah aṭanga cheng vaibelchhe 40 lakluh ṭhin pawh MLP Act, 2019 angin tihtawp hmiah a ni ta a. Mipui kan lawm tlangin state dangte hmuhah ramdang hriatah chuan kan lang mawi hle ta ve ang.

Mahse…mahse...kum 37 liam ta chhunga Mizoram Excise & Narcotics Department report Jan 18, 2022-in a tarlan aṭang hi chuan Zu (liquor) vanga nunna chân aiin damdawi ruihhlo (drugs) vanga nunna chân an tam zawk daih tih a chiang si a. Chuvangin, buaipui ber tur zawk buaipui lovin, zu thlukah ringawt kan buai zawk em ni? Zoram pressure group, eptu pâwl leh sorkar kan inngaihtuah chian a hun takzet ta.

*A TLÂNGKAWMNA:*

Pi Lalsangzuali Sailo hian ruihhlo hlauhawm hi "Setana dawihlo, kan ram hmelma lian ber a ni a, Damdawi ni mah se, an in an ei a, a ngawl an vei. Damdawi kha thihna turah a chang zo ta; an zuin an inchiu, ruih chin lem an nei lo. An thisen zâm an chiu chhe zo, mi âah an chang, thatchhiat, thinchhiat, dâwt sawiin, bumtu; rukruk nan an hmang; thlammual leh hremhmun panin an liam mek. Chhungkua an rum, khawtlâng a dam lo, Ram pum a damlo, ni tin kan ral zel; Kan hmelma doral a huangtâu lutuk tawh, Ṭhian chhan thih ngam Zofa thawh a hun e. Ruihhlo zuartute u, ngaihthla teh u; Pathian leh mihring in bum lo, kan ram leh hnam hmelma dik tak in ni zawk, Eizawnna dang dap ula in hlim zawk ang," tiin Zofate hlain min âu a ni.

Hetih lai hian Zoram mipui leh pressure group, political party-te chu Zu thluk ringawta buaiin zu in mi aiin zu ngawl kan vei nasa zawk niin a lang a, zu kan rui buai zawk mah a; kan penṭâwng zo va, thluak fim kan hmang thei lo ni berin a lang. Chutih laiin ruihhlo hlauhawmin kan tleirâwl rualte thisen zungzám ei chhe zovin seol thlan thimah a hnuk liam hnem tial tial a, an thihpui mang loh Zu (liquor) khap rêm tumin kan hmanhlel a, grep tui (grape wine) thlengin kan ngaimawh a, zu aia khap rêm hmasak tur zawk ruihhlo hian kan ngêng a chhun pha tak tak si lo niin a lang.

Zu a ṭha a, khap ve loh tur ka tihna a ni lo; zu zuar man thei viau si hian ruihhlo hlauhawm zuartu kan man hleithei si lo a nih hmel. Inthlanpui apiangin zu khap tura intiam political party kan bawh a, ruihhlo hlauhawm khap rêm tura intiam political party hmuh tur an awm loh rualin mipuite lahin chutianga party manifesto nei tur lahin kan nawr ngai hek lo. Kan awmdan hi a va'n hahthlak tehlul êm!

Chuvangin, Zofa tleirâwl zawng zawngte u, in vanglai hian ruihhlo hlauhawm dovin ṭang fan fan ula, in vanglai hian in siamtu Pathian hre reng rawh u; tichuan, kan ram leh hnam chhanchhuaktu hnam pasalṭha dik tak in lo ni mai dawn nia.

- Dr. C. Lalrampana