Upate Ni (International Day of Older Persons) pualin: Hrisel leh harh vang taka dam rei
“Tichuan ngai teh, tunah hian kum sawm riat leh kum nga ka lo ni ta a, chuti chung pawhin tun thleng pawh hian Mosia mi tirh lai ang mai bawk khan ka la chak reng a, hmana indo leh chhuahvah nan thahrui ka nei ang bawk khan tunah pawh hian ka la nei reng asin.” Josua 14:10-11 (Kaleba thusawi)
1990 a United Nations General Assembly chuan kum tin October ni 1 hi 'International Day of Older Persons' (Kum Upate Ni) tih ni tawh rawh se tiin resolution pawimawh tak a pass a. Chuta ṭang chuan 1 October hi kumtin Upate Ni atan hman chhoh a ni ta a ni.
Kum upa an pung nasa: Mihring dam hun a rei ta telh telh a, tunah chuan khawvel mihringte chawhruala damrei zawng (life expectancy at birth) chu kum 70 a ni ta der mai. (Mizoram, life expectancy at birth, 2016: mipaah kum 68.3, hmeichhiaah kum 73.8). Kum 50 kal ta aiin mihringte kum 20 laiin kan damrei tawh zawk a ni. Mihring damreina Japan-ah te chuan an damrei zawng tehna (life expectancy at birth) chu kum 83.7 lai a ni ta. Khawvel pumpuiah kum upa (kum 60 chin chunglam) te an pung nasa a. Khawvelah maktaduai 700 vel zet kum upa (kum 60 chin chunglam) an awm tawh a; 2050 phei chuan maktaduai 2000 (20%) lai an kai tawh dawn a ni.
India ramah ringawt pawh 2016 ah maktaduai 118.09 (9.3 %) an ni a, kum 2026 ah chuan maktaduai 173.18 (12.4%) an tling tawh dawn a ni.
Sorkar leh khawtlang pawhin kum upate tana mamawh hrang hrang a ngaihtuah a ṭul a, anmahni tinzawna kan rilru put hmang te, kan damdawiin te, vantlang thilte kan her rem a ngai a. Kum upate chu hnawksak ti zawnga en mai lovin, kan tana hlu em em, society-ah pawh thawh hlawk tak an ni tih kan hriat tel a ngai a. WHO chuan upate hamṭhat nana insenso hi a manhla a, an tana insensona aiin khawtlang tana an pek let (contribution) hi a tam daih zawk a ni a ti.
National Programme for Health Care of the Elderly (NPHCE): Sorkar pawhin kum upate hriselna hi a ngai pawimawh a, helam ngaihtuahtu tur programme ṭha tak National Programme for Healthcare of the Elderly (NPHCE) a rawn siam chhuak ta. Mizoramah pawh NHM hnuaiah kalpui niin upate tan Elderly OPD, Elderly Ward (a hranpaa ward awm theih lohnaah pawh khum 10 tal upate tana reserve), OPD Card lakna line hranpa te siamin, Physiotherapist leh hmanrua te a dah chho zel a ni.
Pension hnuin lehkha i zir zawm dawn nge, i hna i thlak dawn nge, ram i fang dawn?
Mihring damrei tak avangin upate kan ngaihdan pawh a inthlak chho mek. Tunhma chuan pension tawhte phei chu tar chak tawh lo leh eng vak mah ti thei tawh loa ngaihna a awm ṭhin a. Mahse chu ngaihdan chu inthlak chho mekin pension tawh hnu chu hna dang thawh nan emaw, eizawnna thlak nan emaw, thil tih chak zawng tak bawhzui nana hun ṭha tak a lo ni chho ta! Mahse, hengte hi ti thei tur chuan thil pawimawh deuh pakhat a awm a, chu chu ‘hriselna ṭha’ neih a ni.
Upa chunga hriselna ṭha neih: Damrei ringawt ni lovin, hrisel tak chunga damrei a pawimawh hle. Kum a lo tam chuan natna hrang hrangin min tlakbuak duh a, rilru lama harsatna, khawharna, tluk palhna te a awm duh hle.
Mit leh beng a lo chak lova, taksa peng hrang hrang hnathawh dan a lo tlahniam a; a rualin natna hrang hrangin min tlakbuak a, khumbet hiala bawrhsawmna a awm duh hle.
Upat hnua hrisel tur chuan a ṭha ber chu tleirawl lai leh vanglai aṭanga upat hnua hrisel tura a in puahchah lawk a ni. Mahse, upat hnuah pawh tlai luat a awm chuang lo; nunphung hrisel (healthy lifestyle) nen hrisel takin a nun theih.
Upate natna vei thin hluar zualte chu-
1. Non-Communicable diseases (NCD natnate) - Lung natna, BP sang, Zunthlum, Stroke, Cancer, Chuap natna (khuh benvawn), Ruh na.
2. Rilru lama harsatna - Dementia (tar at), Depression.
3. Disability : A bik takin mit ṭha lo leh beng ri hriatna lama harsatna, ruh chuktuah lama harsatna.
Kum upate’n engtinnge hriselna ṭha kan neih theih ang?
1. Rihna ven fimkhur tur: Mahni san zawng nena inchawih tawk aia rih lutuk chuan harsatna hrang hrang - BP sang, lung na, stroke, khupna, cancer thlengin an nei duh bik. I rih zawng a tawk chiah em tih enna pakhat chu BMI (Body Mass Index) niin BMI chu 18.5 leh 24.9 inkarah dah tum tur a ni. (BMI = Weight in kg divided by square of height in metre). Thau lo tur chuan chaw ei ṭeuh ṭeuh loh, thau, mawm leh thlum ei tlem a, thlai leh thei ei tam a, exercise lak ṭhin a pawimawh. Cher leh lutuk erawh a ṭha lo thung.
2. Ei leh inah fimkhur tur: Carbohydrates, proteins, fat, minerals leh vitamins te a inchawih tawka ei tur a ni a. Thei leh thlai ei tam a, thlai rawng chi hrang hrangte ei ṭhin a ṭha. Mawm leh thau insum a, chi (salt) ei tlem a, chawhmeh al lo deuh hlekin siam a, chi liah belh loh ni se. Kum upa tan chuan vitamin B12, vitamin D leh calcium mamawhna a san avangin a hrana ei pawh a ṭha. Protein hrisel, heng zinga mi- arsa ti var tlemte, sangha, be, rajma, dal, tofu, artui var ei tel ngei ṭhin tur. Bawnghnute (a dak tel lo) te pawh a ṭha. A khat tawkin tui in fo tur a ni.
3. Taksa chet tam tir/ exercise: Kum upat hnua pawimawh em em chu inlak fit a ni. Awm hahdam tur kan nih rualin, taksa chetna chi, exercise te tih tel ṭhin tur a ni. A theih hram chuan khumah mut reng loh ni se; a ṭul chuan tiang hawl, wheelchair hman hreh tur a ni lo. Kan tho thei lo a nih pawhin ṭhu chung pawhin exercise lak hram hram tur a ni. Exercise la ngai lo kan nih pawhin khua a tlai chuang lo. A ṭan tirah chuan zawi te tein, reilo te te tih tan phawt a, tih rei/ tam tial tial tur a ni. Kan exercise lak belhkhawm chu kar khatah 150 mins vel tal tih tlin kan tum chho tur a ni. Chu chu nitin 30 minutes vel, kar khata ni 5 tal tih a ngai tihna a ni. Exercise hi chi hrang hrang a awm a; pakhatnaah chuan aerobic exercise a ni - chu chu chak deuh hleka kea kal te, lam te, tuihleuh te, inchhung chet te, step-a lawn chhohte a ni. A dawt lehah chuan tihrawl chakna pe thei kar khatah vawi hnih emaw tih ṭhin tur a ni - e.g huana hnathawh, thil pawh, thil chawi (rit lutuk lo), ban leh ke phar kual leh tih chet te. Ban vai kual fo te hi a ṭha a, chuti lo chu dar-na (frozen shoulder) a awm duh hle. A dawt lehah chuan balance min pe thei chi kar khatah vawi 2 emaw tih a pawimawh e.g. line a kal ngil zir, thil dawm chunga ke pakhata din etc. Len vahnaah te, bazaar kalnaah te a theih anga tam kea kal ṭhin tur a ni.
4. Mut Ṭhat: Nikhatah darkar 8-9 tal muthilh tum tur a ni. Mut tlem hi taksa in a haw hle. Chhuna rei vak lo mut ṭhin pawh thil ṭha tak a ni.
5. Mit leh beng enkawl Ṭhat: Mit leh beng hi kum 1 danah tal test tir a ṭha. Mei zu lo la, thlai leh thei ei tam la, eng lutukah chuan sunglass bun la, ri bengchheng lutukah chuan beng hnawh mai a ṭha. Tin, beng chhungah engmah hawlh luh loh tur a ni. Mit leh beng a ṭhat loh hian rual min ti pawl lova, chetsual palhna chance a tisang bawk. Beng ri hriatna hi test tir zeuh zeuh tur a ni.
6. In leh a vel him taka siam: Kum a tam chuan chetsual a awl a, ruh a lo mawih tawh nen a tliak awl hle bawk. Chuvangin, chhuat a nal tur a ni lo va, bathroom pawh a nal tur a ni lo. Khum bulah leh bathroom inbualna bulah inchelhna vawn ban siam tur a ni. Chhuat velah inchhuih palhna tur chi a awm tam tur a ni lo Kan pheikhawk bun pawh a nal tur a ni lova, a tawt bawk tur a ni lova, a thawl lutuk pawh a ṭha lo. Step leh bathroom kalkawng vel a eng ṭha tur a ni.
7. Inthuam lum Ṭhat: Upat hnuah chuan vawt kan tuar thei lo bik a, ke te tih lum ṭhat a, kawrhnuaite pawh hak ṭhin a ṭha. Zanah tukverh hawnga mut loh ni se, hritlang kai a awl.
8. Zun in/ zun far: Hei hi kum upat hnu chuan a hluar a, thil dang tih ṭhulh phah nana hman loh tur a ni. A ṭul chuan diaper hren mai a, darkar 2 dan vel zelah zun luih mai a ṭha. Tin, tui in tlem phah nan hman loh tur, a zual zawk duh. Zun zawnga na/ sa a awm chuan doctor rawn zel tur a ni.
9. Rilru tih hlim: Kum upat vang ringawtin in tih tar mai tur a ni lo. In chei nalh a, in tihfai a, a ṭul chuan samte pawh dye a, intih naupan a ṭha. Ke-a kal tam a ṭha. Hrehawm tih ngawih ngawih te, engmah tih chakna neih loh te, chaw ei tui loh te, mut ṭhat theih lohte hi ‘depression’ lanchhuahna a nih theih avangin hetianga kar hnih aia rei kan awm chuan doctor rawn tur a ni. Midangte kawm hram hram ang che. Kohhran leh khawtlanga inhman te hi a ṭha hle.
10. In entir ngun: Hengte hi regular taka test tir ṭhin tur a ni- BP, blood sugar, BMI (a chungah kan sawi tawh), Cholesterol. Mit leh beng check tir ṭhin a pawimawh bawk. Hmeichhe tan chhul hmawr cancer test (pap test), hnute cancer enna tih tir ṭhin tur a ni. Kum tin in check up tir ṭhin a ṭha.
Khaikhawmna
1) Kum 60 tlin hian kan tar mai dawn a ni lova, nun a inṭan dawn chauh e tiin an sawi ṭhin. Chuvangin, tar mai tum lovin, harh vang ṭha taka awm tum hram tur a ni. Intih naupan luih hram hram tur a ni. Natna kan nei a, kea kal kan harsat a nih pawhin khumbeta awm loh hram tum tur a ni.
2) Hriselna ngaih pawimawh a, vaihlo bansan a, ei leh in hrisel ngaih pawimawh a, exercise lak hram hram tur a ni. Kum tin in check up tir ziah tur a ni.
3) Intihnat palh te, tluk palh te a hlauhawm avangin mahni in leh room chhung te, bathroom te upate tan a him thei ang berin kan siam tur a ni.
4) Damdawiinah te, khawlaiahte upate tana remchanna siam hram hram tur a ni. In entirna hrante siam a ṭha. Kea an kal a, an hahchawlhna tur ṭhutthlengte veng tinah siam ṭhin tur a ni. Upate’n chawlhhahdamna ṭha an nei tur a ni.
5) Khawhar pumpelh nan ṭhiante, chhungte kawm tam tur a ni. Inkhawmna, kohhran leh khawtlanga mahni phak tawka tel te a pawimawh hle.
6) Kum upa kan tihte ram tinah sorkarah leh khawtlangah mi ṭangkai tak tak, eizawnnaah pawh thawh hlawk tak tak an ni hlawm. Phurrit an ni lo va, khawtlang tan pawh malsawmna an ni zawk tih hriat reng tur a ni.
- Dr Eric Zomawia