Written by
Dr.C.Zothanmawia
Pharm.D., MBA(HM) Drug Information Centre, RIPANS

Damdawi chungchang Kan hriat fuh tawk loh ṭhenkhat

Pumpui chakna: Damdawi kan hman nasat ber zinga mi chu Mizoten pumpui chakna kan tih mai hi a ni awm e. Pum ṭha lo enkawlna atan hian damdawi chi hrang hrang, damlo dinhmun a zirin hman a ngai ṭhin a, a ei hun, ei hun chhung leh ei dan tur pawh damlo leh damdawi a zirin a danglam nawk.

Pumpui chakna hi kan ei nasa a, amaherawhchu mi tlanglawnin pumpui chakna tia a hming kan vuah hi a dikhlel deuh a, Mizo ṭawng hi a la naupangin a la hausak tawk loh vang te pawh a ni ang; pumpui chakna tia kan sawi zingah hian pumpui a chaw paiṭawihna atana ṭangkai em em thur/ acid (HCI) insiam tur dangtu proton pump inhibitor, pantoprazole, omeprazole, rabeprazole, etc ang chi leh pumpui thur pawlhdaltu antacids, sucralfate, magaldrate, aluminium hydroxide, etc a awm a. Company brand kan hriat lar zingah chuan digene, ulgel, oxygel tih ang chi hi kan huam tir vek mai. Pumpui chakna anga kan hriat miau avangin mi tam tak chuan chaw eikhamah te kan tlak leh pup mai ṭhin. A nihna takah chuan pum ṭha lo tan pum hnathawh, thur siamchhuah tihniamtu leh pawlhdaltu, pumpui hnathawh tichak lotu a ni zawk a, chu chu pum ṭha lo nei tana ṭangkai em em a ni a, heng damdawite hi kaw ruahlaia ei tura duan a ni (dexlansoprazole tih loh chu).

A hming pu zo leh dik chu pumpui chakna ti a kan sawi thin zing ami tho chaw paiṭawih puitu, digestive enzymes ho a ni thung a, chutiang erawh chu chaw eikham velah ei ṭhin tur a ni. Hei pawh hi a siamtu company a zirin sumdawnna hming hran hran an nei a ni.

Nachhawkna: Hei pawh hi kan hmang nasa khawp mai, nachhawkna tih mai chuan a huam zau thei em em a, paracetamol aṭang morphine thlengin a huam thei. Mi tlanglawnin nachhawkna kan tih mai hi chu NSAIDs damdawi ho hi a ni a, paracetamol, diclofenac, aceclofenac, etc te hi a ni. Hei pawh hi damlo leh a natna a zira hman tur a ni a, na zawng zawngah ei tur a ni chuang lo. A hnathawh kan duh lutuk a, na a awm reng kan duh si lo pumnaah te mi ṭhenkhat chuan ei mai kan ching a, hetiang nachhawknaho hi pumin a haw em em zawk a ni. Pumna enkawlna atan chuan damdawi dang daih hman a ngai zawk ṭhin. NSAIDs nachhawkna tam zawk hi pumin a huat avangin kaw ruakah ei loh a him ber a, loh theih loha kaw ruaka ei a ngai a nih chuan tui thianghlim no hnih/ thum tal nen ei/ in ṭhin tur a ni.

Tunlaiin mi tam takin zu an in a, zu in tuk penṭawng/ hangover-ah paracetamol mi tam takin an ei ṭhin a, thil ṭha lo tak a ni. Zu leh paracetamol hi thin tan a ṭha lo em em a, hun inhnaih lutuka miin a ei/ in khan a thin tan a hlauhawm zual ṭhin. Nachhawkna tlanglawn kan lei mai theih zingah hian rai lai tan emaw naupang leh pum ṭha lo nei sa tan pawh paracetamol hi a him ber a ngaih a ni.

Side effect awm lo: Chanchinbu, TV leh hmun dangah damdawi side effect awm lo tih kan hmu fo awm e. Tunlai science thiamna hmanga damdawi zirna, Allopathy thlirna aṭang chuan damdawi in hna a thawk a nih chuan taksaah engemaw nghawng dang a nei ngei ṭhin tih a ni. Side effect a awm loh chuan effect/ hnathawh pawh a nei lo tura ngaih a ni a, side effect awm lo tia sawi ṭhin hi chu a dikhlel deuh a, zirchianna a awm loh vang zawk pawh a ni thei.

Allopathy damdawi reng reng (food supplement nilo) chu a damdawi hnathawh bakah nghawng ṭha lo engemaw a neih palh theih ṭhin avangin mipui hman theiha chhawp chhuah a nih hmain kum sawm chuangte zirchian phawt ṭhin a ni a, a nghawng ṭha lo tlem thei ang ber, hnathawk ṭha si, a dose dik thei ang ber, a hmandan tur dik thei ang ber leh ṭul dangte zirchian a nih vek hnuah chauh mipui hman theiha pawm ṭhin a ni. Mipui hman theiha a awm hnuah pawh pharmacovigillance hmangin zirchianna neih a ni reng ṭhin a, damdawi ṭhenkhat chu an ṭhatna laiah ṭha viau mahse a nghawng duhawm lo avangin hman phal tawh loh tak a awm a, tin a hmanna ber thlak danglam tak daih te a awm bawk ṭhin.

Side effect awm lo tih ṭhin hi chu a dik lo a, side effect a awm hriat a ni lo, zirchianna a awm lo tihin dawngsawng ṭhin ila a dik zawk ang. Hetiang ang damdawiho hi thlai leh thildang chi hrang hrang aṭanga siam a ni tlangpui a, ṭha tak tak pawh a awm nual ang, mahse fimkhur erawh a ngai hle. Damdawi pangngai a inenkawl mek kan nih chuan hetiang damdawi kan ei avang khan kan damdawi hman lai kha thlah chuan loh tur a ni.

Chaw ei khama ei: Damdawi hi ni khata vawi khat ei, vawi hnih ei, vawi thum ei te a ni tlangpui a, ni khata vawi hnih ei hi a tam ber a ni awm e. Eng vangin nge hetia vawi khat aia tam ei a ngaih ṭhin kan tih chuan a damdawi nih dan phung, thisena a luh hun leh a hnathawh hun chhung leh damlo natna a zira bithliah a nih ṭhin vang a ni a, Mizote hian ni khatah vawi hnih ei ngai a nih chuan tukṭhuan ei kham leh zanriah ei khama ei turah kan ngai mai ṭhin a, mahse chaw ei kham ni mai lovin a darkar bia ei ṭhin zawk tur a ni. Ni khatah vawi hniah a nih chuan darkar 12 danah, vawi thum a nihin darkar 8 danah chutiang zel chuan. Hei hi a bikin natna hrik thahna atana hman antibiotics, antiviral, antiprotozoal leh antifungal hovah a pawimawh zual a, nachhawkna, vitamins, calcium leh damdawi ṭhenkhat chu chaw ei kham velah emaw kaw ruak loa ei ngai ni mahse damdawi kan hman tam ber zawk hi darkar bithliaha hman ṭhin tur a ni. Hei vang hi a ni damdawiina awm nge nge chu hun bi-ah tak damdawi min pe ṭhin a, ngaih a ṭha kan tih ṭhin hi. Hemi chungchanga mipui zirtirna ṭha pek kawngah hian damlo enkawltu doctor, pharmacist, nurse leh hriselna lama thawktu hrang hrangte pawhin ṭan la thar ila a lawmawm hle ang.

Hritlang damdawi: Ziahlan tur tam tak awm mahse a tawpna atana pawimawh em em chu mi tam takin hritlang damdawi kan hriat dan leh kan hman dan hi a ni. Boruak in thlakthleng leh tlang hrileng avangin hritlang neih a awlsam a, hun engtik emaw aṭang khan Mizote hian antibiotics zinga ṭangkai tak pakhat Azithromycin hi hritlang damdawi hriatin kan hre tlat mai a, thil pawi tak a ni. A ṭula hman hun chu a awm ngei mai, mahse hritlang damdawi a ni lo.

Natna hrik, bacteria thattu damdawi ṭha tak a ni a, miin a chuap emaw a awm bawrah natna hrikin harsatna a thlen hunah chauh azithromycin emaw antibiotics damdawi dang hmanga enkawl tur a ni. Hritlang satliahah mi tam takin ei mai kan ching hi thil ṭha lo tak a ni; hritlang enkawlna atan chuan a nat dan a zirin damdawi dang ṭha tak tak a awm. Hritlang tam zawk hi virus natna hrik avanga awm a ni fo a, azithromycin emaw antibiotics hmanga in enkawl chi a ni lo; taksa tihchak ṭhat a, taksa raldo khawl (immunity) tichak thei tura ei leh in leh thil danga inenkawl mai a tawk em em a ni.

Tunlai a damlo enkawlna a harsatna thlen nasa em em chu kan tarlan tawh ṭhin antibiotic resistance a ni a, Azithromycin dik lo taka kan hman hian antibiotic resistance a tihluar zel thei a, hei vang hian natna hrik, azithromycin emaw antibiotic damdawi dangin a tihhlum theih loh, enkawl harsa tak a thlen phahin a ti punlun zel thei a ni.

- Dr.C.Zothanmawia, Pharm.D., MBA(HM) Drug Information Centre, RIPANS