Krismas Pual ; AW BETHLEHEM, I TE BER TAWP LO VE
Kristiante tan chuan Bethlehem khaw hming lam tel lovin Krismas a kim thei lo! Krismas leh Bethlehem tih hi thil inzawm tlat a ni kan ti thei ang. Mizo Krismas hla phuahtute hian kawng hrang hrangin Bethlehem min suangtuahtir a- Bethlehem khua, Bethlehem Arsi, Bethlehem Tlang, Bethlehem Bawng In, Bethlehem nau, Bethlehem mual, Bethlehem Tlangpui, Bethlehem dai, Bethlehem Berampute, Berampute ram tuanna leh a dang dang hmangin Krismas hla lungkuai takin an phuah a. Hla phuahtute hian mitthlaah Bethlehem min fantir a, Krismas ti Krismas zualtu chu Bethlehem hi a ni.
Hetiang taka khaw pawimawh Bethlehem leh a chhehvel chanchin erawh kan hre thui vak lo thung. Krismas kan hnaih leh ta bawk a, kan suangtuahna mitthlaa Bethlehem tlang kan thlir theih nan Bethlehem khaw chanchin leh a behbawm thu i han chhui zau teh ang.
Thuthlung Hlui Bethlehem
Bethlehem hi khaw upa zet mai a ni a, Genesis-ah khan he khaw hming hi a lo lang der tawh mai! Jakoba te chhungkua chu Hebron panin Bethlehem paltlangin an zin a, Jakoba nupui Rakili chuan Benjamin-a hring a, Rakili hi a thi zui ta a. Rakili thihna hmun hi Ephrath khua, Bethlehem khua hi a ni (Gen. 35:19). Kaleba thlahte chu Bethlehem-ah an cheng a. A fapa, Salma chu Bethlehem khaw dintute zingah a tel (I Chro. 2:51, I Chro. 4:4).
Lal Isua thlahtu zinga mi Naomi te, Ruthi te, Boaza te pawh Bethlehema cheng an ni. Davida pawh a pute hun atanga Bethlehema cheng an ni a, Samuela’n Lal atan hriak a thihna khua kha Bethlehem hi a ni (I Sam 16:1-13). Bethlehem hi Davida khua (City of David) tih a ni nghe nge (vawiinah hian Davida khuaah Chhandamtu a piang ta…). Zawlnei Mika pawhin kum zabi 8-naah khan Bethlehema Isua pian tur thu a lo sawi lawk tawh (Mika 5:2). Roreltute 17:7-12-ah pawh Bethlehem khua hi tarlan a ni tawh bawk.
Babulon sal tang kir lehte pawh Bethlehem khaw bulah hian an khawsa bawk. (Jer 41:17, Ezra 2:21). Latin Bible letlingtu leh Bible Commentary ziaktu lar leh ropui St. Jerome-a pawh kha Bethlehem-ah hian kum 30 chuang a awm a. Zuitu tam tak neiin AD 420 khan Bethlehem-ah hian a thi.
Isua hun lai Bethlehem
Isua hun lai khan Bethlehem khua hi pahnih a awm a, pakhat chu Galilee Bethlehem a ni. Nazaret khaw bula maia awm a ni. Isua pianna khua Bethlehem erawh hi chu Judai ram Bethlehem a ni thung. Jerusalem chhim lam mel 5 vela hlaa awm a ni. Isua hun laia Bethlehem hi khaw te takte a ni a, mihring pawh 300 bawl vel chauh an awm niin ziaktu thenkhat chuan an sawi. Zawlnei Mika chuan “Judai ram sang tak tak zinga telah TE hle mah la, (Mk. 5:2)” a ti deuh kher a ni.
Mari leh Josefa kha Nazaret atangin Bethlehem-ah Josefa te pianna khua Bethlehem-ah chhiarpuia hming ziak turin an kal ve a nih kha. Nazaret atanga Bethlehem panna hi km 60 atang 70 inkar vel a ni a. Mari khan nau thla 9 zeta upa a pai bawk a nih kha. An zin kawng a thui hle.
Tunlai Bethlehem
Bethlehem khua hi Palestina (West Bank) ram chhunga awm a ni. Mihring pawh 25000 to 30000 inkar vel an awm. Khawper te nen chuan mihring 60000 vel zet an ni. Kum 1950 bawr velah kha chuan Kristian hi 85% zet an awm phak a. Tunah erawh chuan 16% (mi 4000 to 5000 vel) chauh an awm ta. A chhan ber chu Palestina hi ram rethei tak mai an ni a, Kristian awm chhunte hi an pem darh ta a ni deuh ber a. Muslim awpna hnuaia awm an nih avangin an him tawk lo a ni bawk.
Tunah chuan Bethlehem hi khaw lian tak leh changkang tak a ni tawh a. Kristiante hmun pawimawh tak tak a awm avangin Tourism hi an sum hnar a ni. Hotel lian leh changkang tak tak a ther fur bawk. Israel hian an ram chin an humhalh nan leh West Bank lam atanga Palestina mite dan lova lut tur ven nan Bang (Wall) feet 20 zeta sang a siam a, CCTV leh sipai venhimna nen lut leh chhuak turte endik thin an ni a. Tourist te erawh an check ngai meuh lo.
Tunah chuan Jerusalem leh Bethlehem hi a inzawm deuh vek tawh bawk. Juda mite tan Palestina ram chhungah hian luh phal a ni lova, Bethlehem-ah hian Tourist leh Tour Guide te erawh harsatna awm lovin an lut thei thung.
Bethlehem-ah hian Kristian awm chhunte hi an intel khawm ve a, Tourist te lei duh zawng Gift Items/ Souvenir Shop te siamin kut themthiamthil (handicraft) dawrte an siam a. Heng an sum hmuhte hi an eizawnna leh mi harsa zawkte tanpui nan an hmang ve lehchhawng a ni. Bethlehem i kal hunah chuan Christian Souvenir Shop te hi dawr ve ngei ang che.
Bethlehem khuaa hmun pawimawh hrang hrangte:
1) Isua Pianna hmun: Bethlehema Isua Pianna hmunah hian Biak in sak a ni a, Church of Nativity an vuah. He Biak In hi Kristian Biak In dinglai upa ber a niin tlang chunga awm a ni. He Biak In hi Isua Pianna hmun, Khualbuk chunga sak nia sawi a ni. Isua Pianna hmun lai takah hian Arsi kil 14 nei, Silver-a siam chu dah a ni a. He Arsi kil 14 nei, ‘Bethlehem Star’ an tih hian a entir chu Isua thlahtute- Abrahama atanga Josefa thleng khan tuchhuan 14 a entir a ni an ti. Nativity Church hi a riruang an sak zawh vek tawh chu kum 529AD vel khan hal chhiat a ni a, mahse Emperor Justinian an tuna Church of Nativity ding lai mek hmuh theiha la awm hi kum 565AD daih tawh khan a sa tha leh a ni.
2) Berampute Beram venna hmun: (Sheperd’s Field) Lal Isua pian thu puanna hmun leh Beramputen beram an venna khua kha a ni a. Isua pianna hmun aṭang chuan hmun hniam zawk leh Bethlehem khaw hmarchhak lam hreta awm a ni a. Hmun inkar hlat lo tak, km 1 emaw lek a ni. Isua pian hun lai khan Bethlehem hi khaw te reuh te, mihring tlem te chauh awm an nih avangin Berampute khan an Beram ven kalsanin Vantirhkoh hrilh angin ‘Davida khua-Bethlehem’-ah nausen chibai buk turin an kal a nih kha.
Tunah erawh Berampute beram venna pawh hi khaw chhung vek a ni tawh mai. Berampute Beram venna hmun bawr tho hi Boaza buh hmun, Ruthi nen an inchharna hmun kha nia sawi a ni. Tin, helai hmun vek hi Thuthlung hlui hun lai aṭanga Beram an vulhna hmunpui leh Beram chi ṭha ber ber, Temple-a hlan turte pawh an vulhna hmun nia sawi a la ni lehzel. Bethlehem leh a chhehvel hi a lei ṭha hle a, thuthlunghlui hun aṭang tawhin thlai ṭhatna hmun a ni a. Bethlehem awmzia pawh Chhang In (House of Bread) tih a ni nghe nghe.
3) Mari hnute Farna hmun (Milk Grotto): 'Lal Heroda’n nausen pian thu a hriat avangin Bethlehem leh a vela nausen kum 2 hnuai lam râwt chimih vek a tum a. Mari leh Josefa te chu nausen tlanbopui turin hriattir an ni a. Aigupta an panna kawnga pûkah an chàwl a, Mari chuan Isua hnute a pe a, a hnute chu lungah farin chu lung chu a lo var ta nghal a ni' an ti. He Lung var dip (milk grotto powder) hi hnute nei lo tan leh fa nei thei lo tante a ṭha niin an sawi. He lai hmun hi Nativity Church aṭanga hla lo te a ni.
4) St. Jerome-a Pûk: Bethlehema Isua pianna Biak In (Nativity Church) chhungah hian St. Jerome-a pûk/monastery a awm bawk. He lai hmun Hebrew/Greek tawng aṭanga Latin Bible ‘Vulgate’ lehlin hna thawhna hmun a ni. Kum 30 chuang zet he laiah hian a khawsa a, a ruang pawh phum niin a hnuah Rom-ah lak a ni thung.
5) Herodium: Bethlehem aṭanga km 5 leka hlaa awm a ni a. Heroda ropuia (Herod the Great) chuan tlang lian tak chu ráwt hniamin Kulh ropui tak leh nawmchenna chi hrang hrang a siam a. Lal In ropui tak a din bawk. Judai rama tlang sang ber a ni a, a ruang pawh helai hmunah hian phum nia rin a ni.
BETHLEHEM KRISMAS:
Vanneihthlak takin kum 2017 khan Bethlehem-ah hian Mizo 20 chuangten Krismas kan hmang a. December 24-ah Isua pianna hmun leh Berampute beram venna hmunte kan tlawh a. Isua pianna hmun ngeia Krismas hla sak chu a dan a dangin rilru a hnehzual hle.
Krismas lai hian Bethlehem khaw chhung leh Isua pianna hmunte hi mawi taka chei ṭhin a ni a. Tourist pawh an tam ṭhin hle. Church of Nativity-ah hian December 24 zanah ‘Midnight Mass’ neih ṭhin a ni bawk. Mi pawimawh tak tak he hunah hian hmun hrang hrang aṭangin an lo fuankhawm ṭhin a. Midnight Mass chhim tur hian invitation neih lâwk vek loh chuan luh mai mai theih a ni lo. Urlâwk zan hian kan zinga mi Mizo Ṭhalai 4 te chuan Duty te aṭangin Entry Card an dawng nawlh a! Midnight Mass hi an chhim thei a, An vannei takzet a ni. Catholic ni lo mah se, hetiang zana chawpchilh taka an tel thei hi thil ropui tak a ni hrim hrim mai.
Church of Nativity kawt maiah hian tualzawl zau tak a awm a, (Manger Square) helai hmunah hian Urlâwk zanin function lian leh ropui tak neih a ni ṭhin a. Kristian tam tak an pungkhawm ṭhin a, khawvel huap media lian ber ber BBC, CNN etc pawhin an cover ṭhin.
Kan kal tum hian Mizoram ang bawkin a boruak chhim turin ṭhalai tam tak an lo pungkhawm a. Hemi zan hian ruah a sur hlauh mai a, open air programme an nei thei ta lo a, kan ui hle. An thlasik lai hi ruahsur hun a nih avangin Bethlehem-ah hian ruahsur kan do a, a vawt tek tawk hle. Urlâwk zanah Bethlehem ruahsur kan do leh khat tawh awm em mai tiin kan inhnem a, nuam kan ti viau tho mai!
Bethlehem chungchang hi ziak tur tam tak a awm a, tarlan vek sen a ni lo. He thu ziak aṭang hian Bethlehem pawimawhna leh a behbawm thu kan hriat belhin kan mitthla thei zual deuhin ka ring.
Chhiartute zawng zawngte Krismas hlim taka hmang turin ka duhsak a che u.
- C. Lalnuntlinga