KAL LA… TISUAL LEH TAWH SUH

Thuhma: Mihringte hi hmasawn tura siam kan ni. Pathian hi tih tawh lam chauh thlir ṭhin ni se la, mihring nunah hian hmasawnna a awm ngai lovang; ṭhan duhna leh tumna pawh kan nei kher lovang. Rahbi thar duhawm zawk kai zel tur leh kan nun hluia kan tihsual tawhte thil ṭha zawka thlakthlengna remchang kan neih theih nan tuktin ni thar duhawm zawk zel pek kan ni ṭhin.

Chutiang zelin, mihringin a tum ber chu hmasawn, hlawhtlin a, lungawi a ni. Ni e, hlawhtlin hi a chakawm a, mi hlawhtlingte pawh an awhawm a, hlawhtlin erawh ngam a ngai thung! A chak chak leh a tling tlingte chauh an vanneih theihna khawvelah hian hlawhtling ve tur chuan dawihzep a rem lo! Kan nun kan hman dan leh kan thiltih azir zelin kan tuhrah kan la seng leh ṭheuh dawn a. Hlawhtlinpui tham chi kan tuh ang em?

1. Sual chu engnge? Bible hian ‘sual’ tih sawina atan ṭawngkam hrang hrang a hmang a. Thuthlunghlui lamah Chatta’th (Heb.) tih leh Thuhthlungthar lamah Hamartia (Gk) tih te kan en chuan sual chu kawng dik pensanna leh thil tum ber ṭhelhna, tihna a ni mai awm e. Hetiang hian han hrilhfiah dawn ta ila: ‘sual chu hlawhchhamna hi a ni’ tiin, kan pawm thei vekin a rinawm.

Pathianin mihringte hi theihna ropui tak neiin min siam a. Hlawhchham ringawt turin min siam lo a ni mai lova, hlawhtling a hnehtu ni vek turin Amah aia hnuai deuh chauhah min siam a ni. Engkimtithei, lei leh van leh a chhunga thil awm zawng zawng siamtu aia hnuai deuh chauha siam kan ni tihna a nih chu. Kan nep thiang lo, kan va ropui tak em! Kan hriatreng tur chu tihpalh thil thua lo piang ve mai mai kan ni lo tih hi a ni.

Pathian chuan mi tin tan ruahmanna fel tak nei a, mi hlawhtling pakhat ni ve turin min siam vek a ni. Chutiang chuan, Pathian chuan kan nih dan tur te, kan awmdan leh tih tur te a ruahman a; hlawhtlinga ‘a ṭha ber’ ni vek turin min beisei a ni. Chutih laia keimahnia Pathian duhnate kan pen bosan a, Pathian thil tum kan ṭhelh/ thlen loh a, kan nih tur ang kan nih tak loh ringawt hian sual a lo tling ta a ni!

A tawi thei ang bera kan sawi dawn chuan sual chu hlawhchhamna hi a ni tih thu bawk kha thu dik tluantling a lo ni leh ang. Chutiangin, zirlaite pawh kan hlawhchham a thiang lova, kan zirnaa kan hlawhtling lo a nih chuan Pathian laka sual tling pawi kan khawih a ni tih ka hre tur a ni.

Tin, sual chu rinawm lohna (Heb. a vel/a von), fel lohna (Gk. adikia) leh bawhchhiatna (Gk. Parabasis) ti tein sawi a ni bawk a. Helaiah hian zirlaite’n mawhphurhna kan nei leh a: Nu leh pate’n lehkhazir tura mawhphurhna min pêk kan hlen chhuak peih lova; kan intlak ral mai maite a nih chuan keimahni laka rinna nghattu kan nu leh pate kan phatsan a, an lakah kan rinawm lovin kan mawhphurhna kan hlen chhuak zo lo tihna leh kan nih dan tur ang kan ni ta lo tihna a ni dawn a. Hei pawh hi sual a tling leh bawk a ni.

2. “Kal la… tisual leh tawh suh.” Lal Isua ṭawngkam hawh a, “Kal la… tisual leh tawh suh.” kan intih hian zirlaite chu kan duh leh beisei ang takin ka lo la hlawhtling lo deuh a ni emaw, kan lo hlawhchham fo tawh zawk emaw a nih pawhin hlawhtling ve tawh ngei ngei ang che, kan intihna a ni. Bulṭanna thar nen, chu chu keimahni tan ṭheuha Pathian duhdan ber pawh a ni ang tih kan pawm a ngai a. Pathian laka thiam kan chan ve theihna tur atana rahbi hmasa pawh a ni ang.

3. Eng nge kan tih tak ang le? Hlawhchhamna chu Pathian laka sual a tling a, hlawhtlin ngei ngei hi min siamtu laka kan bat a ni tih kan hre ta a. Tisual leh tawh lo tur chuan engnge kan tih tak ang le…
3.1. Mahni inhriatchian: Pathianin theihna ropui tak neiin min siam tih kan hria a. Chu nihna ropui tak chu kan hlawhtlinpui theih nan keimahni kan inhriatchian a ngai a ni. Zirlai kan nih chuan zirlai kan ni tih inhre satliah ringawt lo deuhin midangte pawhin kan nundan aṭangin zirlai kan ni tih an hre thei tur a ni.

Kan nihna tak hre chunga chu kan nihna chauh zawka chu lungawipuia hmingṭhatpui ber tur kan ni. Chutah chuan sumin a lei zawh loh zahawmna a awm a; nuna zahawmna hlawhchhuak zo lote tan mihringin a zawn lungawina hi phalrai a ni hauh lo! Zirlai kan nih hi kan mawipui ber tur tihna a nih chu! Chutiang chuan, eng kawng pawh zawh ila; kan tumna leh duhna rilru a dik a, kan thlen tumna hmun a dik a, chumi atana kan kawng zawh a sual loh chuan kan hlawhchham ngai lo vang. Dikna hi hnehtu a ni si a! Dikna tlachhama rinawmna um nachang hre lote tan hlawhtlinna kawng a awm lo. Chutiang mite chuan anmahni nihna theihnghilhin anmahni an inphatsan a, an hlawhchham leh nge nge ṭhin.

3.2. Duhthlanna dik: Hlawhtling tur chuan thuthlukna dik kan siam a ngai. Kan duh takzet a nih chuan hlawhtling ngei ngei turin kan duhthlanna ka hlan mai tur a ni. Kan tun dinhmun leh nih mekna pawh hi kan duhthlanna lo siam tawhte avang a ni tho ang. Tuna kan thlen chin aṭanga kan duhthlan lehna bawk hian kan hma hun tur pawh a hril leh dawn a ni. W. Clemement Stone-a’n, “Duhthlanna chu I kutah a awm a… vawiin, naktuk leh hun lo la thleng tura I niha tur chu I duhthlannaah a innghat…” a tih hi a dik hle. Tun hi thuthlukna siam hun a ni, hlawhchham tur ni lovin hlawhtling ngei turin rilru siam ila, kan duhthlanna pawh a ṭha lamah kan pe tur a ni ang.

3.3. Thil tum nghet neih: Thlen tumna hmun/thil tum ṭha, sang leh nghet tawk tak kan nei tur a ni a, chintawk kan insiam tur a ni lo. A tê tur a ni lova, mi zawng zawng ban phak loh a ni bawk tur a ni. Kan tum hmangin ka danglamna kan lantir ang. Tum lian leh nghet tak neih hian hlawhtlinna kawngah min kaihruai nasa thei em em a, chuvangin kan tum chu a lian tur a ni. Chona hmachhawn thiam mi kan lo nih sa hlauh phei chuan kan hlawhtlina tur kawng chu a phurawm phah lehzual ngei ang. Benjamin Disraeli’n, “Hlawhtlinna thuruk chu thil tum beih ngar ngar hi a ni.” a tih angin tum neih ve phawt a ngai a. Kan bawhzui ngam phawt chuan eng thil pawh hi hlawhtlinpui theih vek a ni (Walt Disney).

3.4. Bulṭanin a intahtawl tê têa thil tih zir: Vawilehkhata hmalak vak emaw kan hmaa mite um phak nghal kher emaw hi tum loh a ṭha ang. A pawimawh zawk chu bulṭan kha a ni tih kan hriatreng a ngai. Chutiang chuan a intahtawl tê tê zelin hma kan sawn tur a ni a, hnungtawlh erawh a rem lo va, awm hmun ngaia chamrei lutuk pawh a ṭha lo vang. Inthlahdah lovin hmalam pana chet kan lak ve reng a ngai tihna a ni.

3.5. Mahni laka thutiam: ‘Hemi chin hi ka zir/thiam zawh hunah…’ tiin I tih chak leh nuam tih zawng ber ti turin I rilru siam thin rawh. Hei hian kan tihtur neih, kan hmaa tihtur chhuak/pawimawh hmasa khek lo leh hahdam zawkin a hun takah min hlen chhuahtir thei.

3.6. Thil ropui tak kher tih nghal tum loh tur: Pathian thu chuan, “I bul lamah tê mah la, I tawp lamah I lian ang…” (Joba 8.7) min lo ti sa daih tawh a. Tu tan pawh hmunhnawk phiahfai mai hi a harsa lo vang, bulṭanna atan a ṭha tihna a nih chu. Thil danglam a ni lo va, a ropui teh chiam lo bawk, mahse kan zavaia kan tihtheih leh kan tih fo a ni. A pawimawh ber zawk chu kan hnualna tur ai chuan kan theih sa nena bulṭan hi a ni. Thil pakhat hlenchhuah hian mihringah thil dang hlenchhuak leh tura phurna a siam ṭhin a, chona lian zawk a ni emaw hna harsa zawk thleng pawha bei tura huaisenna a pe thei a. Thil ropui leh lian zawk ti turin thil tê zawk nia lang kan hlamchhiah loh a ngai a ni. Shiv Khera’n, “Hnehtute hian thil danglam tak an ti lo, an tih dan a danglam a ni zawk,” a tih hi a pawmawm hle.

3.7. Harsa zawk nia lang hlenchhuak hmasak: Kan hmaah tih tur hrang hrang a lo awmin a harsa leh huphurhawm zawk nia lang thlan hmasak chin hi a ṭha. Hei hian a lehpeka kan tih tur atan mahni inrintawkna leh thathona nasa zawk min pe thei a. Rilru leh taksate hahdam zawkin kan mawhphurhna kan hlen zel thei dawn tihna a ni.

3.8. Inenlet: Midangte nena inelna thianghlim tawk lo neih emaw midangte erna rilru emaw neih ai chuan mahni leh mahni inteh a, hmasawn zel tum hi a ṭangkai zawk. Mahni leh mahni inel a, vawiina kan thlen chin aṭang zela hma kan sawn theihna tur atan mahni inenlet fo hi kan mamawh a ni. Kan hmaah mi tam tak an awm ang, chu’ng mite aia pawimawh zawk chu keimahni huna hlawhtlin ve mai hi a ni a. Chumi tur chuan kan lo kal tawh dante zir a, kan chak tawk lo deuhna lai te leh insiamṭhat kan ngaihna laite kan zawn hmuh thiam fo a ṭul ang. Mahni inhriatchianna aṭang lo chuan hmasawn a har ṭhin.

3.9. Hlawhtlinna vawnnun: Mihring pangngai nih ve tawh chuan engtiklai pawha hlawhchham reng bik theih a ni lo va; kan nun eng emaw laia kan hlawhtlinna lawmawm zawkte hi kan hriatreng a, kan hlut thiam a ngai a ni. Hlawhchhamna vawng rengte hian rilru hrisel an nei thei lo va, hlawhtlinna kawng an zawh thui hman ṭhin lo. Hlawhtlinna sang zawk chang zel tura mahni leh mahni infuihphur thar fona atan pawh kan tihṭhat ve ang chhun chhunte hi an pawimawh a, kan vawng nung reng tur a ni. Hei hian kan theihna min hriatnawntir fo ṭhin ang.

3.10. Ngaihsan zawngte zir: Ngaihsan tur dik kan ngaihsan theih a ngai, hei hi nun kaihruaitu ṭha a tling a ni. Chumi atan chuan lehkha chhiar, a bikin mi hlawhtlingte chanchin chhiarte leh mihring damlaite phei chu an chetlate thlir a, an thu leh hla ngaihchante pawh a ṭha hle ang. Mahse, keimahni ang thova mihring pakhat ve mai an nih tih hre reng ila; an nuna danglam, theihna leh ṭha bik awm, midangte laka danglam leh ngaihsanawma siamtu kha hriatchhuak kan tum tur a ni. Chuti ang chuan, min fuihphur a, kawng ṭha zawk zawh tura theihna nasa zawk min neihtirtu atan kan hmang ang. Kan lei pathian - kan nu leh pate lo deuh, khawvela lehkhabu ropui leh ṭha ber a nih avanga a hming tal kan hriat vek; Bible piahlam deuh thlenga nun kaihruaitu ṭha kan neiha hma kan sawnpui ve theih nan kan hriatna kan tihzau a ngai bawk.

3.11. Hlimna hmuh tum: Kan zirnaah a ni emaw hlawhtling tura kan beihnaah hian hlimna leh nun hahchawlhna hmuh kan tum tur a ni. Chutiang ni lo va, a phurrit ang zawng hlira kan lak mai chuan kan hriselna leh nunna thleng pawhin a tuar ang a, kawng chanveah thawhrim ve ve em em siin kan tawp palh mai ang tih a hlauhawm a ni. Engpawh ni se, tuichilh a, hlimpui tur khawpin kan tih lam apiang hi kan beih mai a ngai a ni.

3.12. Himna leh ropuina piahlama tlat chhuah: Hei hian hlawhtling tura mihring nuna chona tak tak hmachhawn a kawk a ni. Kan mawhphurhna hlenchhuah tur chu kan tana ṭanpui vartu hnai rengte kiang chauh lo deuhah pawh…, han en ringawt chuan cho-awm loh ngawih ngawihte pawh ni se, kan hlawhtlinna tur atana chakna min petuah kan hman ṭangkai zel a ngai a ni.

3.13. Rilru puthmang dik tak nena chona hmachhawn: Kan rilru a hrisel tur a ni. Ngaihtuahna ṭha lote'n min pawh ṭhut hmain kan ngaihtuahna kan tithianghlim ang a, engkimah thlir dan ṭha zawk zel neih kan tum tur a ni. A harsat chang a tam ang, a tam zawk pawh a ni maithei; mahse kan inrin aia nasa hian theihna kan nei a, chu chu hnehtu kan nih theihna tur atana hmang ṭangkaiin ngaihtuah dan leh thlir dan ṭha zawk nen zel chona kan hmachhawn tur a ni. Hei hian inchhir lehna a thlen lo a ni mai dawn lo va, kan hlawhtlin huna kan lawmna belhchhahtu tur zawk a ni.

3.14. Mahni theihna hluta hman ṭangkai: Midangte ang thovin… mi hlawhtling leh ropui kan ngaihsan em em ṭhinte ang tho hian Pathianin min siam a. Chuvangin, ‘mi pawhin an theih chuan… engah nge ka theih loh bik ang’ tia huaisen taka mahni theihna hria a, kan hman chhuah ngam a ngai. Mahni insit hi ropui taka min siamtu Pathian hmuhsitna a tling a; Pathian chawimawi ve turin kan huaisen a ngai a ni. Midanga innghat ringawt zel mai lovin a taka thawktuah kan ṭang ve ṭhin tur a ni. Kan tih theih zawng zawng hi kan tih vek chuan mahni ngei pawh mak kan inti zawk hial ṭhin a nia (Thomas Edison).

3.15. Thuawih: Bible-a thupek tiam nei hmasa ber kan hmuh chu, ‘Lalpaa nu leh pate thu awih’ a ni. Hei hian hlawhtlinna tluantling ber chatuan thlenga dinchanna kengin, he leia mi zawng zawng thlakhlelh damreina a pe bawk. Damreina hi mihringte duh ber malsawmna, a aia hlu awm leh thei tawh lo a ni hial ang. Thih mai kan tum lo tlang em mai! Chuvangin, damrei hi hlawhtlinna entirna leh malsawmna hlu ber entirna a ni. Pathianin kan nu leh pate, leh kan zirtirtutea chu malsawmna a dah chu chang thei turin Pathian duh dan ang zelin thu kan awih a ngai. Thuawih hlawhchham ta kan hre ngai lo vang.

3.16. Taimak leh Thawhrim: Pathian thu chuan bianga thlantui luang zawih zawiha thawk a, ei tura min tih mai duhtawk lovin thawk duh lo chu ei a phalsak lo bur a. A awmzia pakhat chu thawk lote hlawhtlin ve hi Pathianin a phal lo a ni. Chuvangin, taima taka thawhrim hi a Pathian thu a, hlawhtlinna a ni bawk.

3.17. Mahni inkhawngaih loh/tuarchhel: Mahni inkhawngaihna hi Setana bumna, hlawhchhamna hmahruai a ni. Chuvangin, kan tuarchhel ve tur a ni a, huaisen takin kan mawhphurhna kan hlenchhuak ṭhin tur a ni. Hrehawm hmachhawn hmasa ngam lo leh peih lo, a nuam zawk ringawt zawng ṭhinte tawpna hi a awhawm ngai lo. Kraws tel lo chuan Lallukhum a khum theih loh tih hla kan sak ṭhin kha.

3.17. Insumtheihna leh nun vawn uluk: Hei hian a huapzau thei viau ang; ruihtheihthil, nulat tlangvalna leh kawng hrang hranga min run mektu Media lakah tea insum leh a chintawk hriat a; nun, a ṭha zawk zela hman a kawk a ni. Ngaihzawng neih loh tur kan ti lo va, hmanhmawh lovin a hun kan hrethiam tur a ni. Computer khawvelah kan cheng mek a, kan hre ve bawk ang, mahse kan nun tichhetu an ni tur a ni lo.

Ruihtheihthil lakah kan fihlim tur a ni a. Mipat hmeichhiatna lakah kan invawng thianghlim bawk tur a ni. Engkim hian hun nei a, kan tana hun inherchhuak nghah peih hi hlawhtlinna a ni a. Insumtheihna nen nun vawn uluk a ngai tihna a ni. Nun thlahdah ṭhinte hian nuam an chen emaw kan lo ti palh ang e, chu'ng mite zingah chuan mi awhawm kan hmu zui ngai lo a nia! Zu pawh hi sual a ni, a chhan chu Pathianin kan nih dan tur ang a ruahman leh a ṭha zawk kan nih theih lohna chhan a ni thei a ni. Harhfim lovin, rui chungin mi an hlawhtling ngai lo. Chutiang zelin, Electronic gadget (Mobile phone, TV, Computer, Internet, etc), nulat tlangvalna leh mipat hmeichhiatnate pawh hi sualah an chang thei zel bawk ang. Kan hlawhtlinna daltu leh kan kawng tiṭhuanawptu an nih hun hunah kan tana sual tling an lo ni zel mai dawn tihna a ni.

3.18. Lehkha chhiar: Hei hi hriatna min petu ber a ni. Hriat tel lovin hma a sawn theih loh a, eng kawngah mah hlawhtlin beisei chi a ni lo. Chuvangin, kan zirlai chu chiang saah lo dah ta ila, lehkhabu ṭha dang kan chhiar ṭhin tur a ni. Ni tina chanchinbu chiar ṭhinte hi an hriatna a zau a, an ràwn tlak leh mai ṭhin. Bible hi ni tin bung thum leh a chanve vel chhiar hian kum tling mang lovah awlsam têa chhiar chhuah mai theih a ni bawk a, Bible aia nun kaihruaitu ṭha kan la neih loh avangin kan chhiar ve bawk ang. Mi hlawhtlingte chanchin hian a ngaihnawmna phenah hian mihring tan hlutna a nei a. Mi hlawhchhamte chu kan hre ngai meuh lo nachungin a hawhtling zawkate hi nun kaihruai tham kan hre tur a ni. Electronic Gadgets, Internet, Social Media & Networking ten kan lehkha chhiar tuina min hlohtir a, lehkhabu keu ngai loh phah nana kan hmang a nih chuan kan lo hnungtawlh hle tawh a, mi â kan lo ni ṭep tawh tihna a ni ang. Hriatna nei lo mifing an awm ngai lo bawk.

3.19. Hunawl hmanṭhat: Hei hian inthlahdah ngai loh a kawk. Mi pangngaiah hunawl tak tak a awm tur a ni lo vang. Kan hna ṭul leh pawimawh, kan mawhphurhna hlenchhuahna atana hun kan hman bak zawng hi hunawl kan tih chu lo ni ta pawh ni se; a lehpeka ‘a ṭha zawk’ kan nih theihna tur atana inbuatsaihna atan kan hmang ṭangkai thiam tur a ni. Awm mai mai leh ṭangkaina nei lo nih kan tum ngai tur a ni lo. Hahchawlh kan mamawh a nih pawhin Pathian hun ruat kan hmang thiam leh mai tur a ni. Kan inchhungkhurah pawh hna ṭangkai thawkin chhungkaw tan kan inhmang ve tur a ni a, chungkaw tan kan hlu ve tur a ni.

3.20. Huaisen, Hlawhchham hlauh loh: Thil tisual ngai lote hian engmah tak tak an ti ngai lo a ni, kan ti ṭhin a. Henry C.Link-a chuan, “Mi ṭhenkhat tihsual hlau reng renga an inkhàp buai laiin ṭhenkhat erawh chu tisual nawk nawk chung pawhin an kal ve zel a, an chungnung zawk nge nge ṭhin,” a ti a, a pawmawm hle. Hlawhtling tur chuan huaisen takin tih kan nei ve tur a ni a. Kan tihsual leh hlawhchhamnate erawh zirlai atana kan hman thiam chhunzawm a ngai ang. Chu chu hlawhtling turte zia a ni. Hei hi hre reng ila, kan theihtawk chin bak tu mahin an beisei thiang lo, mahse kan theihtawk chu kan theihtawpin kan tilian ve tur a ni. Chumi piahlamah chuan kan lo tisual palh a nih pawhin tu ma’n min dem lo vang.

3.21. Buaipui tur dik hriat: Hlawhtling tura buaipui tur dik a awm a, chungte chu Pathian leh zirnate hi an ni. Nazareth Manifesto kan en chuan Lal Isua rawngbawlna kipui ber chu danglamna ṭha zawk leh hmasawnna dik thlentir a ni a. Khawvelah hian zirna hmangin eng emaw chen kan thlentir ve thei ang. Chuvangin, hmasawn a, danglamna ṭha zawk nei zel a, hlawhtling ve turin Pathian leh zirna hi buaipui berah kan neih a ngai. Hei hian kan zirna tibuai khawpa Kohhran leh khawtlang lam thleng pawha inhman a kawk lo vang. Kohhran leh khawtlang rawngbawlnaa tel ve tlat hi keimahni atana ṭha a nih zawk avangin kan zirlai tibahlah si lovin kan hlamchhiah tur a ni lo va. Amaherawhchu, zirlaite hian kan zir duh a nih phawt chuan kan chhungkua, Kohhran leh khawtlang hian min phût lo mai ni lovin min la àwl thei a, duhsak takin kan hlawhtlin hun tur nghakhlel em emin an thlir ve mek zawk a ni tih kan hrethiam tur a ni.

3.22. Rinawmna leh dikna: Hlawhtling tur chuan kan nihna leh duhthlannaah ka rinawm tur a ni. Phatsantu dinchang ta kan hre ngai lo. Chutih rualin, theihna ropui tak min petu Pathian, a hmanrua - kan nu leh pate leh zirtirtute lakah kan rinawm a ngai a. Mahni laka rinawm lote hi an hlawhtling ngai lo bawk. Mihring nunah hrim hrim hian rinawmna leh dikna tel lovin a damkhawchhuah theih loh.

3.23. Ṭawngṭai: Hlawhtlina ṭha ber chang turin zirlaite hian Pathian ṭanpuina kan mamawh a; mahse Pathian hian mahni inṭanpui ngai lote ṭanpui dan hi a thiam bik tlat lo a nia! Chuvangin, kan thawk chhuak ve tur a ni. Zirlaite tana ṭawngṭai dan tur ṭha ber pakhat chu Pathian ṭihna tak tak nena zir hi a ni ang. Malsawm tlakin zir phawt ila, kan ṭawngṭai leh ṭhin dawn nia. Chutah chuan hlawhtlinna ṭha ber a awm ngei ngei ang. Zirlaite'n hlawhtling tura Pathian chibai kan buk theih dan tur mawi ber chu taima taka zir a nih lai hian kan nu leh pate kan chawimawina leh kan zirtirtute thu kan awih a ni tih kan lanchhuahtir theihna kawng ṭha ber a ni bawk. Hei hi ṭawngṭai nun a ni kan ti thei bawk ang. Ṭawngṭaina chhang ṭhintu Pathian hian ṭawngṭai mite a hlat ngai lo.

Tlangkawmna: A la tlai lo ve! Hlawhtlin tum ila, a man pek ngai ang ang pawh ui lo ila, inthlahdah lovin mahni insengso a, insawrchhuakin hmalam pan zel ila, a ṭha ber kan thlen hma loha kan duhtawk mai lo a nih phawt chuan kan tisual lo vang. Mahse, hlawhtlinna kawng hi a tawi hauh lo a nia, phurna dik leh inpumpekna nen dawhtheihna kan neih a la ngai cheu tihna a ni. Chuvangin, beiseinain kan lo hlawhtlin làwk a ngai. Sue Augustine-i chuan, “A hlawhtlinna ila tawn hma hauhvin suangtuahnain I cheng phawt tur a ni; I ti chho zel ang a, I la ni ngei bawk ang.” a ti a, dawhthei takin beiseina kan hloh a rem lo a ni. Beidawnna hi kan hmelma, Setana bumna, hmelma huat kan duh chang apiang a kan hriat chhuah fo tur a ni. Kan thawk bawk ang a, kan beisei thlawn lo vang.

Albert Einstein-a’n, “Mi hlawhtling nih ringawt tum suh, mi hlu tak nih tum rawh” a tih ang hian kan hlutna hmangin kan hlawhtlinna pawh kan teh tur a ni ang. Elbert Hubbard-a’n, “Mawhphurhna hi kokia pu thei tur mite hnenah hip behin a awm ṭhin,” a ti a. Kan hlawhtling a nih chuan mawhphurhna pek tlak, hlenchhuak thei leh chhawrnahawm kan ni tur a ni. Chutiang chuan keimahni, kan chhungkua, Kohhran leh khawtlang, ram leh hnam tana kan hlutna tipung zel ila, midangte hmuh theih hlawhtlinna kan la chang ngei ngei ang.

“I chungah mawhphurhna zawng zawng innghat ta vek ang hrimin thil ti ṭhin la, engkim Pathian kuta innghat vek angin ṭawngṭai ṭhin ang che.”
- Sue Augustine

“KAL LA… TISUAL LEH TAWH SUH.”

- H.Lalroluahpuia