Taksa hriselna atan : Artui
Artui ei ṭhin ang che, vawiin leh ni tinin
Kum 1996 aṭanga bul ṭanin, October thla Zirtawpni vawi hnihna hi World Egg Day atana hman ṭhin a ni a. Kuminah hian October ni 8, Zirtawpni hi khawvel puma Artui puala ni bik hman ṭum 25-na a ni dawn ta reng mai.
Artui hi mihring taksa hriselna atana chaw ṭha, man tlawm leh sawngbawl awlsam si; a mal emaw chawhmeh dang nena chawhpawlha tui em em si a nih angin, mi tin tana artui ei a himzia zirtir bakah, kan taksa mamawh ang artui tharchhuah kawnga hmasawn zelna atantea mipui vantlang hnena thudik leh belhchiandawl puanchhuahna ni atana hman ṭhin a ni a. Kumin atan hian thupui thlan bik neiin, “Artui ei thin ang che, vawiin leh ni tinin” tih a ni a. Ni tina Artui ei kher loh paw'n, artui leh a kaihhnawih chaw ṭha ei chungchanga taksa hriselna kawnga inzirtirna ni bik tihna a ni ber ang chu.
‘Artui hlawh hlawh’ aṭanga Mathe thiamna!
Mizote pawh hian artui hi kan ngaisangin, kan pi leh pute aṭangin kawng tam takin puithuna nen pawh kan kal kawppui fo chang lah a tam. Vanduaithlak taka hlamzuiha boral tate tana an kawng hruaitu tura artui an humtir ṭhin aṭang tawhin, artui hian naupang hmasawn zelna turah pawh hmun a chang zel kan ti thei awm e. Naute ding thei ṭantir fuihphurna tlanglawn ber pawh, “Artui hlawh hlawh ding le le...”, tia ṭanin, naupang chu lo ṭhanglian zel a, rilru chak leh fing taka hmasawn zel tura duhsakna atan pawh kum eng emaw chen chhung chu nu leh pate'n an rilruah artui hi an dah pawimawh viau ṭhin.
Exam dawn apianga zirlai tam takin kan huphurh leh lehkhazir kawnga min tiṭhuanawptu nia kan ngaih ber Mathe (Mathematics) exam dawn tukah meuh chuan, subject dang exam dawn tuka an tih ngai hauh loh, nu leh pate'n artui min han chhumsak kher zel ṭhin a nih kha. Thluak leh rilru tihchak kawngah eng ang fakauva hna thawk thei nge a nih ang tih lam finfiah fak awm lo mah se, lehkha thiam theihnate, thiam sa hriatreng kawngahte ṭanpuitu a nih kan ring ngei hlawm awm e. Chutianga ring lo an awm paw'n, an fate fuihphurhna ṭangkai taka hmangtu erawh an awm tal ang. Hei tak hian Artui hi Mizote'n hriselna atana a pawimawhzia leh kan ngaihsanzia a tilang chiang hle.
Artui pum khera ei?
A nihna ngai ngawt ni lo va, uluk taka zirbingtute'n an sawi danin, artui pum khatin chaw ṭha protein a pai za zela 57 (57%) hi artui chhungmua awm a ni a, a dang zawng erawh a hnang var (eng white)-ah a ni thung. Chuvangin, artui kan ei reng rengin, a chhungmu leh a tuamtu var kan ei hian, taksa tana chaw ṭha kim takin kan ei tihna a ni a. Mimal a zirin ei theih loh leh ngainat loh erawha awm thei awm e.
Penṭawng tana chaw tha!
Tlat mai a. Penṭawng tana chaw ṭha ber zinga pakhat chu artui a ni teh tlat. Artuiin a pai chaw ṭha zinga Amino acid pakhat Cysteine hian zu in vanga penṭawng laia taksa khawih buaitu ber, zu atanga taksaa insiam – acetaldehyde an thianfai zung zung thin. Acetaldehyde hi taksa tinguai a, dawl zawra tizawrtu ber a ni a. Artuiin chaw ṭha a pai cysteine kha taksain a lo dawnsawn hnuin Glutathione an siam chhuak a. Glutathione hi taksa tana ṭangkai lo leh tur chang theiho thianfaitu (anti-oxidant) chak tak niin, acetaldehyde te hi tukdawlin taksa aṭanga paihchhhuah turin an buatsaih zung zung thei a, taksa pangngaia let leh tura danglamna thlentu pawimawh leh ṭangkai tak a ni.
Artui hel nge a hmin?
Hei hi sawi nawn a ṭul leh ṭhin. Artui hel ei hian tihrawl (sek duhho tan) a siam pung thur thur bik chuang lo. Tin, artui hela ei hian, Protein a pai zaa sawmnga pakhat (51%) chiah hi kan taksain eirala a hman ṭangkai theih laiin, artui chhum hminah erawh protein zaa 91 (91%) lai kan taksa tan an ṭangkai thei thung. Hei mai a la ni lo. Artui hawng kaltlang thei natna hrik (Salmonella) leh hmuar (fungus) te an awm lehzel avangin, heng natna hrikte hian pum leh ril ei chhiain natna nasa zawk an thlen thei. Hei bakah hian taksa mamawh Vitamin – H (Biotin) ei ral theitu Avidin hi artui helah kan ei tel theih laiin, chhum hmin erawh chuan Avidin hi a thi daih thung. Chuvangin, artui chhum/kan hmin hi a hela ei ai chuan a hriselin a chak zawk fe a ni.
Artui hawng buang nge hawng var?
He zawhna hi hnam tin tih theih deuhthaw hian zawhna an nei ṭhin a nih hmel, ngaihdan lah a inang lo thei reng bawk a. Mi tam takin an pawm dan tlangpuiah erawh artui hawng buang hi hrisel zawk leh chak zawk tura ngaih a ni ṭhin. Amarawhchu, artui hawng rawng hian artui hriselna leh chaw ṭha an pai tam/tlem kawngah engmah danglamna a thlen lo thung. Artui hawng rawng hi a paitu arpui chi thlah kal zel a zir te, an upat a zir te, ar ina an khung dan te, natna an tawrh leh an tui laia hlauhthawn an neih a zir thlengin a danglam thei. Tin, a tui leh tui loh khaikhinna atan pawh danglamna rintlak siamtu a ni lo bawk. Chuvangin, artui hawng rawng aṭanga artui hrisel leh itawm khaikhin kawngah chuan artui aiin a leitu leh a eitu rilruah a innghat thuiin a danglam thei ber ang.
Artui man danglamah kan buai lo?
Chawhmeh awlsam taka tui tak leh hrisel tha taka siam theih a nihna hian artui hlutna hi a tisang hle awm e. Covid-19 hripui leng karah pawh chhungkaw tam zawk hian dawr hawn ni apiang deuhthawin artui plate khat emaw lei thin kan ni hlawm a. A chang leh plate khat Rs. 180 te a nih laiin, a to deuh tum chuan Rs. 250 hialte a kai chho ṭhin. Mahse, a to viau tak avanga artui lei ṭhulh erawh kan tam a rinawm lem loh. A to ber lai pawn artui lei tur a awm lo fo zawk tlat!
Artui tharlam kan lei ṭhin em?
Economic Survey of Mizoram 2019-20 -in a tarlan danin, kum 2018-2019 chhung khan Mizoramin artui pum nuai 418 kan tharchhuak a. Hei hian mi pakhat zel tan kum khat chhungin artui pum 33 (32.44) vel kan thar chhuak ve tihna a ni a. Kum khat chhung atana ICMR-in mi pakhat tan artui pum 180 ei tur tia ṭha tawka rawtna a siam nena khaikhin chuan kan mamawh kan thar chhuak lo hle mai.
Hetiang hi kan dinhmun a la nih rih avangin state pawn aṭangin artui kan lalut lo thei si lo va. A chang chuan vai hian artui tharlam lem lo pawh rawn thawnna remchang an zawng ve reng a ni ngei ang, sumdawng tih takah. Eichawp dawrin hralhchhawn tura an lak tawh chuan, artui leitu zawng zawngin a tharlam leh tharlam loh kan chikin ka hrethiam si se tawh si lo va. Kang tura kan chhut keh pawp emaw chhum hnua kan kheh hnuah chauh a chhiat leh chhiat loh kan hmu chauh ṭhin si a. Tu’n thleng theih ni hek lo le. Artui chhia kan lei, kan paih mai mai kha, a hlawkna teltu erawh chuan Mizoram rawn lut miah lovin an tel fel der tawh thung.
Chuvangin, artui buaipui peiha arpui tuipui peih mi, kan ram hian kan la mamawh belh zel niin a lang ta ber a. Mi tih atana sawitu nih ringawt inthlahrunawm viau mah se, ram neia peih tan chuan artui tam tham tak tharchhuak thei tura hmalakna kawng a la inhawng zau viau mai.
- Dr. Mahminga Sailo, Waggin’ Tails, Bawngkawn