WHATSAPP LEH FACEBOOK HMANGTUTE (Zalên tak, fimkhur tak siin le)
Hripui (Covid 19) a len lai hian internet-a inkawm leh titi kan uar si a, helam hi i'n hrût leh lawk teh ang. Ka thu ziah hmasa lamah khan mipui inbiak pawhna (social media) hman fimkhur a ṭulzia lam kan sawi tawh a, a thupuiah pawh 'WhatsApp hmangtute, fimkhur hle teh u,' tih a nih kha; tun ṭumah hian a zia a dang hret dawn a ni.
"ṭhalaite u in ṭhat lai chên ula, in la naupan viau lai hian hlim rawh u amaherawhchu Pathianin in chungah ro a rel dawn tih hre reng ang che u," tih Bible-ah kan hmu a (Thu.11.9). Hemi chang ni lo, Genesis aṭanga Thupuan thleng hian Bible hi han chhiar ila, Pathian hian a pâwng atakin mihringte hi hren beh a tum lo va, Bawh chhiatna laka, Krista zara thiam chang kan nih angin, kan dam chhung nite a kin hma hian, kan mihringpuite ham ṭhatna ngaihtuah chunga fel taka zalen turin min duh a ni.
Khawvel ram hrang hrang (Sovereign States) Ziah Dan (Written law) a ni emaw Ziah Loh Dan (unwritten law, eg convention, customary laws, etc), a ni emaw, dân hnâr chu a tawi zawnga sawi chuan Bible-a Mosia dan kan tih hi a ni mai âwm e; chuta ṭanga luang darh zelin kan ram (India) pawh rawn thlengin, kan State-ah pawh, ram leh hnam, nungcha, thing leh mau leh mahni mihringpui, a thu a zira mi rethei leh mi hausate tana ham ṭhatna, chawimawina leh hremna hleih nei lote a awm theih nana rilru leh ngaihtuahna te zalen taka kan hman a, chu kan ngaihtuahnate chu ziaka kan dah theih nan Ram Danpuiah 'Dikna- Chanvo hnukpui' (Freedom of speech and expression of Fundamental Rights in Art. 19 (1) (a) of the Constitutional Law) tiin dah a ni a.
India chungnunzia ken kawh nan te, India rama mipuite inunauna tih ṭhat zel nan te, ram dangte nena kan inlaichinna tih ṭhat zel nan te, khawtlanga muanna a awm nan te, mi pangngai leh khua leh tui ṭhain àwm a tih ang nun phung chhawmdawl zel nan te, fel leh thianghlim taka kan nun zel nan te a ṭul angin thu neitu tlingten kan zalenna bul chu a hman dan tur min bi thliahsak ta ṭhin a ni.
Tunlai khawvel, Information and Communication Technology (ITC) hma sawn nasat tawhna khawtlangah hi chuan, Ram Danpui duan hun lai ai kha chuan kan thu sawi chhuahhote pawh hi a inzawm nasa tawh zawk a, chuvangin ram leh mihringin hma lam a pan zel kan duh chuan, internet hman chungchangah remhre tak, kawng ṭhenkhata khirh leh zalen tak sia a hman dan zam chhuah hi a ṭul reng a ni. Constitutional Law-a Fundamental Right-a thu sawi chhuah zalenna hum him nan, (Shreya Singhal v. Union of India)
IT Act, 2000, Draconian Section 66A-in a sawi social media (Whatsapp, fb, instagram ang chi) ilova mi ti thinur emaw ti lung awi lo thei emaw, huat thua lak theih tur emawa thu dik tawk lova SMS thawn (te) kha dan kalh leh hrem theih a ni, tih chu Supreme Court chuan March, 24, 2015-ah a rawn paih thla a; a aiah social media leh internet-a thu ziahin vantlang nun tluang pangngai ti chhe zawnga mi dangte fuih pawrhna ang chi a thlen chauhvin Sawrkarin Art. 19 (1) 2- hmangin khuahkhirhna a siam thei ta chauh a. Chutih rualin, Constitution-a Freedom of Speech and Expression rap bet si lova, tunlai hmasawnna nen inmil si, khawtlang nun râl muang sa su buai si lovin 'social media' hman chungchangah a chhânna (solutions) zawng thiam zawk turin sawrkar chu thu rawn pek a ni, IT hmasawnna ti ṭhuanawp si lovin.
Supreme Court chuan, Freedom of Speech and Expression hian onlineinternet-a zalenna pawh a huam nia a puan chhuah mihring hma sawn zel nana ngaih dan ṭha tak neitute tan thu lawmawm a nih rualin mipui tan hlei hlei hian a lawmawm a ni.
Whatsapp, Instagram, twitter, Tiktok, Youtube, adt-a a hnuaia kan thu ziah tlar ang chi sawi chhuah a nih pawhin Indian Penal Code Chapter 21, Section 499 aṭanga Section 502–in a sawi, thu ziah avang emaw sawi vang emawa inpuh hming chhiatna (defamation) anga ngaih a ni lo vang
1. Mipui vantlang ham ṭhatna chungchanga thu dik sawi chhhuah te,
2.Mipui vantlang ṭhat tlanna atana thu inhrilh te,
3. Mipui ham thatna a niha thil ṭha zawk a thlen phah beisei avanga thu neitu dik takte hnena thu thlennahrilhna a nihin
4. Mi, mipui vantlang kaihhnawiha a inhmanna lam thil sawiziah a nihin.
A chunga kan sawi lan, inpuh hming chhiat vanga inhrem theihna ang chi IPC Section-te erawh khi chu hum zel a ni thung a.
Tunlai khawvelah hian khawpui mai ni lo, thingtlang lam thlengin boruak (onlineinternet)a vantlang inkal pawhna hmanrua (social media) chi hrang hrang Whatsapp, Instagram, facebook, adt kan hman dan a inang tlang viau ta mai a. Hei vang hian, mahni zalenna chin hre lotena thu buai an nei hi hriat tur a awm fo reng a; amaherawhchu, hetianga social media hman thiam lohna thu buai an awrh avang mai erawh hi chuan, mahni mihringpuite tana thil ṭha kan tih duhna rilru phuh chhuah nana social media hman erawh hi chu i khawr phah lo ang u. Tirhkoh Paulan Galatia 69-a, "Tichuan, thil ṭha tih i ning suh ang u, kan inthlahdah loh zawngin, a hun takah chuan kan seng dawn si a,_(And let us not grow weary of doing good, for in due season we will reap, if we do not give up) tia lo sawi hi online leh internet-ah hian hian zalen taka chhunzawm phal a ni tih te hi Covid-18 len lai hian hre tharin, vantlang ham that nan mahni mihringpuite nena kan dam tlan nan, remna lên nan, inrem taka kan awm ho nan leh hma sawnna chi hrang hrang a thlen nan i chhunzawm zel ang u; Mite (mipui vantlang) hma sawnna leh ham ṭhatna a nih beiseia rulru thianghlim tak nena kan thu sawichhutziah chhuah emaw youtube ilova video-a kan tih lan emawte chu thu dik, belh chian dawl erawh ni zel rawh se.
Dan lam han ziah hi ṭawngkam thiam a har viau mai a, heti lama kan Zoṭawng a lo hausa lutuk lo nen, mahni mihringpuiten an hlawkpui beiseia a mawl leh tawi tawi thei ang bera ziah ni mah se, a kim tawk lo hle tih hriain dan lam ṭawngkam Sap ṭawnga inziak te chhiara hre thiam theite chuan a sap ṭawng nen en tel ni bawk se, duh thu sam a nih rualin hriatna a ti ngheh phah dawn a ni.
- Dr J.T.Vanlalngheta Alumni, Gov't Mizoram Law College, Aizawl.