Written by
Anggu Khawlhring
Salem

Mipuiin voice kan neih ve a hun

Karl Marx-a khan sakhuana hi opium (ruihhlo) ang lekah a ngai tiin kan inzirtir ṭhin a, “zu pawh hi mi mawl apiangah a thawk na,” kan ti ṭhin ang deuh hian, sakhuanna pawh hi a mawl deuh apiangin an atchilh na ting mai niawmin kan sawi ṭhin. Nimahsela, a chin chhuaka thil thleng reng reng hi kan en chuan, a sawitu leh tuartute ngaihdan leh kan ngaihdan chu alo inpersan fu mai ṭhin. Ngaihdan zatve aṭang hian thu kan lo pawt chat ve fo mai nite pawhin a lang.

Sakhuana hi ruihhlo (opium) a ni
Karl Marx an hetiang taka sakhuanna a sawi chhan pakhat chu, a hunlaia mi hausa leh politics lama thilti theite’n an duh tawkin thuneihna leh sum an chalai a, an thiltih ṭha lo leh zahpuiawm tak tak lak ata lan mawi tumin, inphen nan sakhuanna an hmang a. Mi rethei zawk leh mihring taka vengva lo zawkte chu vanram nun kawhhmuhin he lei hi chu ral leh mai tur, tiin van nun tem tir tlat an tum ṭhin.

Dikna leh hmasawnnate chu rahbeh leh upbehin lo awm mahse, siam ṭhat tum ai chuan van nun an thlir tir a, ram leh khawtlang, kohhran ṭha lo veina aiin thlarau khawvela nawmna tur an kawhhmuh zawk a. Anni mi thiltithei (bourgeois) ho lah chuan an duh duh danin khawvel thil leh Pathian thu te chu an chawm pawlh lawi si. Hetianga mi tlemte chauh duh dana thil an ti kual vel leh mipui nawlpui bum nuam taka awm a hmuh chuan sakhuanna chu mi hausa tena mi retheite tana ruihna hlo (opium) an siam ang lekah a rawn tehkhin ta a ni.

Sakhuanna hian mi a ti dawihzep (escapism)
Van nun chauh tem duhna sakhuana chuan khawvel hi a nihna anga hmachhawn ngam lo leh hmachhawn thei ngai lo turin mi a ti piangsual a. Mimal, chhungkua leh ram in harsatna suttlang luih ngai, mi hnuaihnung zawkte dinsak thu hlaah leh, beihlet leh protest ngai thil awm reng rengah mi a ti dawihzepin, lungawina ṭha lo-ah mi a hruai lut a, chutiang thila dikna ṭan tlat leh sual do let ai chuan pawmzam zel theihna leh van nun chauh thlir tlatna chuan mihring chu thangawk ang maiin a man a. Thiltithei leh mi fing kherek ho thangah chuan mipui nawlpui chu sakhuanna tawktarha hmangin a awhtir ṭhup mai a ni.

Chuvang chuan sakhuana hian khawvel mihring nun tak (reality) a khawih lova, a behbawmah hlimthla ang maiin, tak ram thleng chuang si lovin, inlemkhualna tluk lekin mihring a kal tir thei a ni. Chu tak chu Karl Marx-an sakhuanna a sel chhan pakhat a ni. Mawlmang takin sakhuana hi a tawngpawng huat ringawt lo; point felfai tak a neih avang chauhva hua a ni.

Kan Zoram dinhmun hi engnge ni ve ta le?
Tunlaiin kan Zoram din­hmun kan hria a, Karl Marx-a hunlai ang khan sakhuana hi mi liante inphen­na chu a ni tawh kher lovang, nimahsela sual kan pawmzamna leh ringtu chu tlawmna nun nei reng tur ang ziazanga kan inzirtirna theology hi chu kan thlak a hun tawh mai lo maw? Isua pawhin temple kawta dawhkante a namthluk rem rum mai kha a.

MZP ten ramri chung­changah aw an chhuah a, chu chuan thuneitute a beng harh ṭan mek zel ni te pawhin a lang a, chhim lamah sawrkar hnathawk hotu lam ṭhenkhat transfer kual avang leh kawng chhia avangin lim hal leh lungawilohna hrang hrang ṭhalaite’n an lantir chho mek zel bawk a. Kan mithiamte pawhin chanchinbu lamah te thuziak hmangin mipui dikna chanvo an humhalh sak mek bawk a, heng thil thleng zozai te hian Mizo mipuite hi thukhat vuain min han kaitho thei se, a va han ṭha dawn em! Tu mai pawh hian sawrkarna hi chang se mipuite hian kan aiawha kan thlan, mipui rawngbawl tura kan thlan tlinte an ni tih hi kan hriat reng a pawimawh tak zet a ni.

Mi ramah chuan mi thiam­te’n thuziak, lemziak leh hla thu thleng mai hian an hmang thiamin mipui aw au chhuahpui nan an hmang ṭhin. Rage Against the Machine, Bob Marley, Bob Dylan etc te pawh khan awmze nei takin hla an lo phuah ṭhin a, chung hmang chuan mi chanhai leh chhumchhia te dikna chanvo an hai lan sak a, an tan aw (voice) an ni ṭhin. Keini hla phuah thiam leh zai thiamte pawh hian kan hla kalphung pet pet piah lamah hian zir tur kan nei thui viau awm e.

Gayatri Spivak khan thu lar tak mai, “Can the subal­tern speak?” tih thu kha a chhakchhuak a, chumi awm­zia chu mi hnuaihnung (marginalized) leh rahbeh a awm ho hi an ṭawng chhuak ve tawh dawn lawm ni a tihna a ni ber mai. Mizo mipuite hian kawng hrang hrangin kan tuar mek zel chu a ni a, tu rahbehin nge kan awm, thiltithei reng si, eng vangin nge voice kan neih ngai miah loh?

Hawh u tuna ṭang chuan Zoram siam ṭha tur hian thuneitute tana hnawksak tham tur hian voice i nei ṭhin teh ang u. Tunah chuan kan ṭawng chhuak ve tawh dawn lawm ni?

- Anggu Khawlhring