Written by
C. Lal Thlamuana

SAP ṬAWNG HI, ENGTIN NGE NI DAWN?

Ramri-ah Assam nen buaina kan nei a. Kan dinhmun sawh nghet turin kan buainaah thiamthu sawi a ngai a. Vai, media hoin chhuah chhal ti tihin TV hmaah debate-ah min cho a, min chhaih kual a. Min inchotuah a. An lei li chakna min show khum thul a, sapṭawngin nal tak takin min ṭawngkhum a. An pianpui dang nalna, inhnial nana ṭha zet chu kan hmachhawn a ṭul ta tlat a. Keini lah ṭawng thlûk nei (tonal language) hmang kan lo ni a. Ṭawng charh charh hi thupui vaina'n kan lo hmang ṭhang a, mi dang nâl hi 'mi ṭawngthei' kan lo ti ṭhin si a.

Sumdawnna thilah chuan ṭawng inhriat tawn ngawr ngawr a tawk viau, inmamawh tawn indawrna a ni a, kan inbe fel zung zung thei a. Sorkar hna lamah lah ṭawng hman rim bik kan nei a. Offial-ho hian inhnialna tura thu inchuh an nei zen zen bawk lo a. Mithiam pahnih khat thil ruahman hi kan pawm tlang ṭhin a ni ber a. Officer-hoin meeting an nei zing dup a. chung meeting-naah chuan sap ṭawnga thil sawiho a tlem em em a. Chairman-in sap ṭawnga bul a ṭan pawhin a chhunzawmtute'n Mizo ṭawngin leihlawn an dawh leh a. Tualchhuak B.A. tan pawh tlangnel tak thu leh hla neih theihna a inhawng ve tho kan ti mai ang chu. Hei hi sap ṭawng kan thiam tlan theih nan thil ṭha ber a ni lo maithei a ni. Meeting minute erawh sap ṭawngin kan tichhuak leh deuh ngat a. Sir lehlam ngaihtuah erawh chuan sap ṭawng thiamho chuan Mizo ṭawnga thupek leh order ziah ai chuan, ṭawng hausa zawk sap ṭawnga duhtawka thu an han chheh hi chu nuam an ti zawk daih tih a lang reng. Tun hnaia VC pakhat suspend a nih chungchangah pawh Mizo ṭawnga sorkarin thupek an chhuah chu Hriata Chhangte-in a pawm thiam theih loh thu social media-ah a rawn ziak a. A Mizo ṭawng kauchheh rem dan tur nia ka ngaih ka phuah chhin dan chu a pawm leh thlap mai. Chuvangin sap ṭawng hi a man fuh vêk vêk tan chuan Mizo ṭawng aiin hman a nuam zawk tih a lang reng a; mahse chutiang mi chu kan la tam si lo.

Kan clerk-ho tam zawk hi Silchar pel loa lehkha zira sorkar hnaa lut an nih laiin file-a note-sheet leh lehkha thawnchhuah turte chu sap ṭawnga ziak turin kan beisei a. Sap ṭawng kawi hnih khat tal ziak thei lo chu hna pawimawh khawihtir tlakah kan ngai meuh lo a. Tun hnai mai khan sorkar thu chhuahte chu sap ṭawng chauh ni loin Mizo ṭawnga chhuah tel thin tur kan ti khawtlai leh a. A tha viau tho e.

Enga pawh chu ni se, kan hnam buanpui hi sap ṭawng a ni tih hi kan pawm thiam a ngai ta hle a nih hi. Literacy lama kan invawrh sanna hi kan ṭangkaipui lem lo tih tun hnai boruaka thiam zawk nih inchuhna hian a tichiang ta viau mai. Kan khawsak leh chet phung changkanna hi sap ṭawng kan thiam dan nen in-level tawk turah ngaih loh theih a ni lo a. Mahse tehna dik a ni thei lo tih chu kan hun tawnin a hril ta. Kawng dangah tal hian intodelh ila, kan khawsak leh kan thiamna pawh a inphu deuh mahna le! 'Ti chung chuan Sap nunchan zirin kan buai a, an thil neih ang level-ah nunchan kan zir a, kan hmingah sap hming kan pu a. Zir sang lo, sunday sikul hming lamtu tan pawh mualpho mai a awl ta chu a nih hi.

Isaac-a chu Ai-zaka, ti loa 'aisaka' emaw Michael-a chu' maikal' ti loa 'micha-ela', tia Sunday sikul zirtirtuin naupang hming kan lam rik fuk fuk an hriat chuan kohhran committee beng a thleng vat mai dawn a, fimkhur a ngai ta hle a nih hi. Tun hnaia boral ta, mi bik tak mai Rev. Lalhmingchhuanga Zongte lehkhabu ziah, 'Mizo Buanpuite' tihah khan zahzumna avanga sap ṭawnga harsatna a tawh thu leh chu zahzumna chu Mizote harsatna, hneh tura kan buan (inbuan) pui zinga mi niin a keuh thlu deuh a. Kan zahzumna ai mah chuan sap ṭawng kan hlauhna avanga invai vung ngam loa kimki kan ni zawk mah lo maw tih hi amah kha la dam se sawi dun a chakawm khawp mai. Inhnial theih tak pawh a ni ang.Kan zirna bul ṭan dan a fuh lo a, zirna kan uar a, luh chilh tak tak nei loin kan pawngpaw uar a. Thiam bel nei loin kan inzir chhuak a. Chu chuan inrin tawkna nei pha si loin lehkha thiam level-ah min hlangkai a. 'Ti chung chuan B.A. zir chhuak tam tak chu 'B.A. naran' kan ti a, mahni lam chuan B.A. naran nih chu kan duh lawi si lo. Chu chu kan education system leh method-in a hrin a ni.

Vaiho hian mi hmachhawn hi an chem kalna chu ni ve thoin a lang a. Nu berh te te pawh milian hmaah zak ang tak, zak miah si loin an awm thiam tlangpui. Hei pawh hi kan entawn a ngai a. Ṭawng nen a inkaihhnawih tlat avangin.Keini chu a thiam lo zawkin a thiam zawk ngaichangin kan tim zo a. A thiam zawkin a thiam lo zawk tih dik loh lai kan lo chang thul a. A sap ṭawng lam dan a nalh, a nalh lo tia buai pawl an awm bawk a. Miin a sawi tum a sawi fiah theih hi thil pawimawh ber chu a ni. Anmahni (native speaker) ni lo tan chuan mawi fe fe pawhin han ṭawng ila 'a ang ve hle mai' tih bak kan hlawh chuang lo chu a nih hi. India rama kan politician lar Shasi Tharoor-a pawh hi sap ṭawnga a thusawi hi thiam leh hnehsawh kan ti viau hlawm awm e. Mahse, American leh British awphawi aṭangin teh dawn ta ila kan teh tling ngut lo ang. Kan Chief Minister pawh hi Lalhmingliana Saiawi IAS (retired) pawh khan sap ṭawnga ṭawng chu a thiam khawp mai tih thu a tih rik ka hre tawh a. Mahse, saphoin a dim thei ang bera an lam rik, 'r' a lam rik dan chu tehfung awmin, linguist hoin mark pe ta se pass mark a hlat viau ang. Kan CM hi chuan dim map loin 'r' hi chiang takin a lam a, middle sikul kan kal lai pawhin 'river' tih hi 'riiverr' kan tih ṭhin kha maw! Kha'ng lai khan puan nawhna istiri kha thir chhah tak, rit bul mai kha a ni a. A hmel aṭang pawh khan 'iron' (airawn) tih kha a inhmeh em em mai a, 'iawn' tia lam kha min zirtir an awm mang lo.

Kan mamawh ni bera lang ta chu sap ṭawng kan zir dan hi thlak a hun tawh tih hi a ni. Thlakah pawh thlak hlawk (overhaul) a ngai. Tunah chuan sap ṭawng kan uar a, mahse sap ṭawngin min chenchilh si lo a. Sap ṭawng hi second language ni loin ṭawng tualleng (common language) ni turin kan innawr chep (driving force) a ngai a, kan syllabus pawh kan her rem a ṭul ang. Sikul compound-a sap ṭawng hmang mai loin sikulah zirtirtute nen ṭawng zirin tual kan chaiho a ngai a ni. Class chhungah pawh conversational english hi subject pakhat-ah dah ila. Pawl hniam lamah pawh simple english hmangin thil sawite zir se la. Pawl sang lamah thupui neia sawihona (topic-base discussion) class te nei se la. A hun leh a hmun (situation-base) a inbiak dante zirtir ni se la. Essay bakah investigative report emaw, news reporting emawte zir tel ngei rawh se.

Hearing kan tih hi midang ṭawng man thiamna lamah kan hmang ber a. Chu ai chuan naupangin ring ṭha taka sap ṭawnga a ṭawng kha ama beng ngeiin hre let rawh se. Chu chuan ri leh lei chet dan a ṭanrualtir ang. Sap ṭawng kan zir uar na na na chuan dictionary kan chelek tluk hian thesauras hi naupangte'n an chul nel lo thei dawn lo a. Sap ṭawng thumal pakhatin awmzia (meaning) dang a neihte leh chu thumal nena awmze inhnaihte hi tualchhunga sikul kalte'n kan hre tlem tlangpui bawk. Thil zir reng reng hi practice tama thiam a ni vek mai. Chuvang chuan sikula kan subject te hi titlem ila, sap ṭawng chelek tam zawngin kal ila. Kaa chhanna 'viva voce' hi exam-naah telh ni bawk se. Zirtirtu lamah harsatna kan nei a nih pawhin a chin fel dan tur chu sorkarin a ngaihtuah tur a ni ang.

Mizo ṭawng hi kan ṭawng a ni reng dawn a, chuvangin kan ṭawng humhalh kan tih nat luat avanga sap ṭawng uar lam sawisel loin mipui mimir hian hmang uar ila. Kan hmang uar thei lo hian min tichak thei lo a nih hi. Chumi hneh tur chuan sap ṭawng hi thulkhung loin ṭhangtharte hian tual chaipui theih turin hmang common teh se. Mizote hian buaipui kan ngah lutuk a, thil ṭha nia kan hriat apiang pawl leh kohhran pawhin kan ûm a. Chu chuan thiltih (activities) tam tak a hring chhuak a. Kan hnam pum tlakbalna lam siam ṭhat aiin a huhoa thil tih a, kan hun tam tak khawhral kan ching a. Hei hian kan chak lohna aṭanga tal chhuah tuma hmalam kan panna kawng a dal a ni.

Zoram pawna lehkha zir theite hi chu an ngaihtuah awm loah ngai ila. A nawlpui, Silchar pel pha lo zaa sawmriat (80%) aia tam mah kan zirlaite'n sap ṭawng an thiam ve theihna tur hi tihtakzeta kan ngaihtuah a ṭul tak meuh meuh a ni.

C. Lal Thlamuana