Thuchah Hnuhnung hla thlirna
“Thuchah Hnuhnung” hla hi a hunlai leh tun hun thlenga hla lungchhiatthlak leh danglam tak, a ngaithlatu tana ṭahpui vawng vawng tur khawpa thawnthu ngaihnawm leh ngaihtuah tithui tak hla a ni a. He hla aṭanga rambuai hlimthla lo lang leh hmangaihna thawnthu lungchhiatthlak tak hi rambuai hre pha ve lo (keini ang) tan pawh kan ngaihtuahna a awmtir hle hle thei tlat lo.
Kan nu leh pa, pi leh pute titi aṭangin rambuai leh a chhehvel chungchang, Vai sipai nunrawnzia leh Mizo mipui khawngaihthlakzia, Hnam sipai chanchin a chhia a ṭha kan hre nual tawh ṭhin a. Tin, thawnthu leh mahni chanchin ziaktu, khang hunlaia hnam sipaia ṭangte hun tawn an ziah chhuah aṭangin rambuai ipik leh zîng chúk mai kan han ngaihtuah ve a, a hunlaia awm lo pawh kan thaw a pik a, kan lo mangang ru ve ṭhin.
Mithiam zawkte thu ziak aṭanga rambuai ṭanna bul ret a tawi thei ang bera kan sawi dawn chuan, India ram British laka a zalen dawn khan Colonial State nih aiin khang hunlaia Mizorama Political Party awmchhun Mizo Union-te khan India rama beh an thlang zawk a. Mizo Union-te thil tum ber chu Mizo lal ban a nih piah lamah khang hunlaia Mizoram chhunga lalna chan kha a nih a rinawm viau a.
Assam Sawrkar hnuaiah Mizoram chu a awm ta zawk a. Tin, hemi hma deuh hian mi ṭhenkhat sawi danah chuan Mizoram chu kum 10 chhung India kutah a awm ang a, chumi hnuah chuan ama duhna lam hawiin Mizoram chu India kut aṭangin a chhuak thei ang tih kha khang hunlaia Mizo hruaitu hmasa leh India mi pawimawhte inbiakna leh inremna niin an sawi ṭhin.
Tichuan, Mizoram chu India laka chhuah zalen chu sawi loh, kum 1959-1960 vela Mautam ṭam an tawrh chiam lai khan ram mipuite chu namén lovin an lo ṭám a. Chutah chuan Ṭâm do pawl an tih (Mizo National Famine Front) an lo chhuak a. Chu’ng mite chuan Mizoram awptu Assam Sawrkar hnenah ṭanpuina an dil a. Mahse, ngaihtuah zui an ni lo.
Rihlipui Lehkhabu (Mizo Fest 2016)-a C. Zama sawi dan chuan, “Ṭam do pawl chuan Assam Chief Minister P.B Chaliha Mizoram rawn zin, Circuit House-a lo thleng chu a thlennaah an hmu a, thlawhtheihnaa Mizorama buhfai thlak turin an ngen a, thlak turin a intiam duh lo va. A intiam theih loh chuan haw thei lo tura hual beh tlat a nih tur thu an hrilh hnuah buhfai thlak turin a intiam ta a. Buhfai tam zawk chu buhfai hlui, uih leh nget a ni” (39)
A tawi zawngin sawi ta ila, hetianga Assam Sawrkar leh India Sawrkar beng rawnga Mizote dinhmun an thlen pawh an ngaihsak loh va, Zoram ṭam tuar dinhmun a lo zual tak zel avangin mahnia ro inrel duhna rilru lian tak a lo piang niin a lang a. Mizote thlavang hauhtu ber tura ngaih Mizo Union-te lah chuan a hunlaia ṭampui tuar Mizo thi zat an chhinchhiah ṭha duh lo tih chu an tlang kam titi a ni leh nghal a. Rilṭama thi Mizo mipui tam tak an awm an ring a ni.
Chu thil avang chuan Kum 1961 October thlaah khan Mizo National Front a lo ding ta ruah mai a. Mizo hnam hmangaihna rilru thar nen, India mi kan nih lohzia tlangaupuiin, kum 1966-ah India sawrkar do an puang ta rup mai a nih kha.
‘Thuchah Hnuhnung’ hla a lo pian chhuah dan :
He hla, ‘Thuchah hnuhnung’ hla hi mi ṭhenkhat chuan MNF-ho tana phuah a nih an ring hial a. A hunlai pawhin he hla hi chhuah an phal lo mai pawh a ni lo a. Radio-a an record zawng zawng chu an tichhe vek niin an sawi a. He hla hian a tir phat aṭangin do a hlawh nghal a. Chumi awmzia chu mi rilrua nung tura thusawi nei thei khawpa hla ṭha leh thiltithei a ni tih a tichiang hle awm e.
Zirsangzela nupui, Pi Lalhungchhungi Pachuau sawi dan chuan he hla hi kum 1977 October ni 21-22 vela phuah niin a sawi a. Tin, hemi hunlai hian Zirsangzela hi Shillong-a lehkha zira a a awm lai a ni. Kan sawi tawh angin a hunlai Politics boruak sang lutuk karah ‘Thuchah Hnuhnung’ hla hi phuah chhuah a ni a. Lal Heroda’n, a aia lal Chhandamtu lo piang tur a ngaithei lo a, nausen a suat chiam ang mai khan he hla hi a hunlaia lal tiang lektute’n suatin, tihboral tum mah se, chung lamin Zofate tana a thil pek leh a vohbik a nih tlat avangin suat mang theih a ni ta lo a. Keini, a hun lova piangte pawhin kan lo tuipui ve ta chu a nih hi.
A hla thu thlirna lam ve thung :
He hla chang khatnaa, a phuahtu bul ṭanna hi Mizoram ngaihna leh dah sanna a rawn lang nghal a. Kaphleia-te leh Rokungate rilru put chu rawn putpui vein, hetiangin chang khatnaah a han sawi chhuak a.
A khi Chhaktiang tharsa zuksial lenna,
Sen vung kham rang chawi vel;
Zotui thiang leh Sihtui hual vel,
Ṭanpui mihrang thlafam kaina.
Zirsangzela hian he hla hi Shillong tlang aṭangin a phuah a ni kan tih tawh kha. Shillong tlang aṭang chuan Mizoram chu rinna mit leh ngaihruata chak tak hmangin a han tlawh kual vel ni ngei tur a ni. Chuta a rilru chhungrilah chuan Mizoram hmelhmang tam tak a mitthlaah a lo lang a. Kham inchhawrdawh leh kham rang kara Sathar leh Sazuk, Ramsial leh sa tinreng an chenna tlangte chu a ngaihtuah kim biai mai a. Kawr ruama luang lui tui leh vau tui thianghlimte chuan he ram hi a hual vel chúk niin a hria a.
Ṭan tlang lasite enkawl ramsa pel ṭhintu ramvachal leh pasalṭhate a ngaihtuah tel ni ngei tur a ni. Lasi lal, Lalchungnunga lalna, Ṭan tlangte chu mitthla vawng vawng pahin, chu hmuna Chawngtinleri malsawmna dawng tura kal ṭhin Pasalṭhate lo chet tlat tawhna leh an nun hlana an thihna hlutzia a ngaihtuah nasa hle pawh a ni ang.
Tlang tina Pasalṭha huaisente chu he ramah hian vui liam an lo ni tawh a. Kaphleia’n, “Lu chhum ban chhum huama kan pipute sah zau” a tih ang khan, he ram humhim nan leh sah zauh a nih theih nana nun hial hlantu, chung Pasalṭha huaisente chu ‘Ṭanpui mihrang’ tiin, Zirsangzela hian a sawi chhuak ta niin a lang.
“Lenkawl a eng, val rual tho r’u” tiin,
Bawhar ṭhianga’n a hril;
Zoram chhan tur mihrang rualte,
Chengrang chawi rammu an liam ta.
A tira kan sawi tawh angin mahnia ro inrel a, ṭampui tuar lo leh nunau an lo him zawk nan tiin Ni 28/Feb/1966 khan MNF Volunteer-te chuan Declaration of Independence an puang ta a. ‘India mi kan ni lo’ tih te, ‘Mizoram chu Mizo ta’ tih te chu an inauh phurna thupui a ni a. Armed Force Special Act, 1958 hmangin Mizoram chu rambuaiah puan a lo ni ta.
Helai boruak vel hi ka puin min hrilh ṭhin a. Khang hunlai khan a MNF leh MNF lo lam pawh a ni chiah lo niin a lang deuh a. Mizo tlangval rilruah khan ram leh hnam tana nun hlan chakna leh pen chhuah chakna kha a nasa a. Kha'ng hunlai boruak khan Mizo tlangval rilruah ram hmangaih tharna a pe nasa hle a ni tih a sawi ṭhin.
Rokunga’n “Harh la, harh la, Zoram i tlai ang e” tih hla te, Sialsuk Lalṭanpuia’n, “Kan ram hi kan ram a ni” tih hla a han phuahte khan a hunlaia tlangval tam tak rilru a fuih huaisen leh zual va. India Sawrkar do turin an inpe chur chur mai niin a lang. Kum 1965 vela Mizo tlangval Volunteer-a tel lo chu dawihzep nihnaah an ngai hial niin an sawi bawk ṭhin.
Chutah zet chuan tlangval tam tak chu ramhnuai lamah MNF Volunteer-te zawm turin an liam ta sung sung a. Tlangval hnah khat ve lai si chu ngaizawngtu leh duhtu an lo awm ve nuk a, Zirsangzela hian chumi nula leh tlangval rilru chu zuk ṭawmpui thiamin heti hian a sawi chhuak ta a.
Auh kir rual loh, Chhuithangvala,
Tawn leh ni tur tiamin;
A liam ta maw, Vangkhua pelin,
Chhai lai lenmawi, i lunglen nan.
Zirsangzela leh lunglen hi a inzawm tlat emaw tih turin a hlaah hian a khawhar ṭhinzia leh a lunglenna a zep lohzia a thai lang fo ṭhin a. Chumai bakah, ṭap zankhua khawp hian a lung a leng ṭhin ni tura a ni, a hla, “Ṭah a ṭul leh ṭhin” tih a phuah hian a ṭhianpa Lalnunmawia bulah, “Hetiang hla hi ka phuah duh tawh lo, zankhuain ka ṭap,” a ti hial a ni.
Chuti khawpa lunglennain a bual mihring chuan, mi lungleng tur chu a chhutpui thiam ni tur a ni, “Chhai lai lenmawi, i lunglen nan,” tiin nula lungleng tur a thlirpui a. Tlangval liam vang vang tur hnenah, “Ramhnuai aṭanga i lo chhuah chuan dam takin inhmu leh ang aw,” tiin an han inthlah fel te te a. A nihna takah chuan khalai boruak kha lunglen level a sang khawpin a rinawm.
Chumi hnuah tlangval chu a thangna chin hriat tawh miah loh turin a han liam zui vawng vawng a, a reh zui vang vang tawh dawn tih a hriatpui a. Chuta nula leh tlangval lungleng inṭham chho, inawm bosan vang vang ta chuan hetiang hian a ngaihtuahpui ta a.
“Tawn leh ni chuan, di nen Vangkhaw zauah,
Kumtluang run rem relin;
Kan Zoram tan fanau chawiin,
Riahrún kan lúm ve ta’ng," a ti.
Zirsangzela hian tlangval ngaihtuahna hi a hre hle ni tur a ni. Inngaihzawnna reng rengah hian a tlangpui thuin tlangval hian nupui atan an ngaihzawngte hi an chan fo ṭhin niin a lang a.
Chu tlangval chuan a ram tana a theihtawp a chhuah a, an ram a lo zalen hnuah, an khuaah kir lehin a hmangaih tak nula nen chuan inneiin chhungkua an din ve ngei a beisei reng a. Tunah an ram tana pen chhuakin a nun a hlan ang tluk hian he ram a lo zalen hnu chuan a hmangaih tak nen fanu fapa neiin in khatah an han cheng ang a. He ram tana mi ṭangkai, Mizoram hmangaihtu fa duhawm tak tak an la din ang tih chu kha tlangval khan a ngaihtuah neuh neuh a.
Nimahsela, chu tlangval duhthusam chu Vana rah ang a lo ni ta. Mangchhia mang ang maiin, thihna tirhkoh leh hmelma ruahmanna ṭangkawp chuan a zinna ramah thang a lo kam ta si.
Mahse, Vala’n duhthu a sam sual e,
Ṭan tlangpui thlen ni chuan;
Doral hrangin hmatiang an sawn,
Hrang rual lengngha iang an dang ta.
Rambuai laia ramhnuai mite kha awmhmun ngaia rei tak awm lo, insawn renga hun hmang ṭhin an ni a. An hotute thuchah kenga vak kual reng ṭhin an ni a. Chutia ram him zawk emaw, an hotute thupek kenga an vah kual fo lai chuan, tlangval vanduaia chu tum loh deuhin vai sipai nen an inkap ta. Silai mu leng karah a chan chau zawk an ni bawk si. Nimahsela, chumi karah pawh chuan a zam lohzia leh vai sipai laka an hnung tawlh lohzia he hlaah hian a lo lang a.
Aw, zam ngai lo Chhuihthangvala,
Ngen hrang karah dingin;
Chengrang chawiin hmatiang an sawn,
Chawnban vawrin sakhming chhal e.
Ram leh hnam tana pen chhuak tlangval huaisen chuan a chan chauh tawhzia a hria a. Thihna hlim kawr ruam chu hrilh chawp ngai lovin a zawh mek a ni tih a inhria. A ngaihtuahnaah thil tam tak a awm laiin, a ngaihzawng leh a hmangaih laka a rirlru put hmang chu heti hian a puang chhuak ta a.
Zoram tan leh i tana nun pein,
Zopui mihrang a fam ta;
Thuchah hnuhnung hmangaihi hnenah
Tihian biahthu a hlan ta a.
“Aw, sel lo se, Val nun tawia hi,
Hringnun hlimte’n hmang a;
Pialral rammawia lo kaiin,
Ka lo hmuak nang e, chhuah tlanga’n,
Ka lo nghak nang e, runlumpuia’n”
Indopui 2-na hunlai khan Kohima lak tuma Japan sipai lo lian dang turin British sipai tam tham tak tirh an ni a. Japan Sipai sing riat zet chu Kumpinu sipai sing nga velin lo dan tum an thapui an lo chhuah a. Chutah chuan Sap sipai pakhat, 4th Royal West Kent Regiment-a mi, Sergeant pakhat thi tur chuan, “Kan ram in thlen hunah, an hun lo la kal tur atan kan vawiin hi kan pe a ni tih in rawn sawi dawn nia...” tiin thu lungchhiatthlak tak a ṭhiante a chah a. Chu chu tun thlengin, chupa thlan lungah chuan hmuh tur a la awm. Thu lar tak leh sawi hlawh tak a nih kha.
He tlangval vanduai tak pawh hi indona avangin a hmangaih tak chu he leiah hian a hmu leh ngai dawn tawh lo tih a hria a. A nun tawp lamah chuan a beisei awmchhun thlarau khawvelah hmuh leh beiseiin he thuchah hnuhnung hi a chah ta a. Tun thlengin he thu hi a hmangaih em em thinlungah hian chhiar theih turin a la inziah ka ring a ni.
He leiah hi chuan thihna leh vanduaina avangin inhmangaih takte pawh inṭhen a ṭul ṭhin. Zirsangzela hian he hlaa a thawnthu din hi a suangtuahna khawvel nge a tak tak nena a hmeh bel tih chu hriat zui a ni tawh lo a. Ama’rawhchu, he hla hian a hunlaia Mizo tlangval rilrua ram hmangaihna thinlung lenzia leh nula tlangval inhmangaihna nghehzia a tilang chiang awm e.
Zirsangzela hian a hla phuah tam takah hian suangtuahna leh zeldinna a hmang nasa hle ṭhin a. In/Thlám ram lam tawh ding mai mai te, darthlalang nihphung a ngaihtuahna te, nula kal liam a ngaihtuah zuina leh chanchin ziahna (Autograph) aṭang te, Phengphehlep nun a zirchianna hla aṭang ringawtte pawh hian Zirsangzela Hnamte ‘Imagery’ chakzia kan hmu thei ang. Chu chuan he hla pawh hi Imagery hlang a ni ti pawh ni ila, kan tisual lutuk lo ang chu.
France ram kal chanchin han peng kawi lawk teh ang. German ral bei tura kal Mizo tlangval kum 1917 kum bul lama an liam thlak khan Darlianchhunga pawh a tel ve a. Chu tlangval chu a hma lawka nupui nei mai tura inbe rem vek tawh an ni a. Nimahsela, ral do tura thlan a lo nih takah chuan a nupui hual leh a ngaihzawng ni bawk chuan Aizawl thleng a thlah a. Inkaiin an inzui phei hnak hnakin a rinawm.
Darlianchhunga France ram a han thlen chuan a ngaihzawng ngaiin a vial a vial a. Khatih hunlai khan phone-a inbiakna tur awm hek lo, lehkha an inthawn ṭhin a. Mahse, an lehkha inthawn lah chu a han muang em em khawp a. Keinin signal chhiat deuh changa whatsapp vela video leh thlalak kan inthawn kan download hleithei lo chu nep te a ni. Darlianchhunga ngaihzawng chuan heti hian lehkha a lo thawn a : “I thaikawi palai bawngte ka lo hmu e, puan ang ka zar der e kan runah. A rawn hril lunglen a zual leh ṭhin” tiin lehkha a thawn let ve a.
Ṭum khat phei chu a ruala siruk thlir dun turin an inthawn tawn a. A hun tur an intiam a, chumi zan chu ni rawh se an ti a. An awmna hmun inkar hlat takah a rualin ni a tla lo tih chu hria se la chuan tlemin an ruahman dan pawh a dang mahna. Mahse, an hriat lohna kha an lungawina a ni a, a rualin siruk thlir dun turah an inngai ngei ang.
Lunglennain a hneh Darlianchhunga chu natnain a bawh buai ta tlat mai. “Damdawiin ka dam zo dawn lo, ka Aitenawnpari min koh rawh, aw, Compounder. Chuti chuan ka dam hma zawk ang,” tiin damlo khum aṭang chuan Darlianchhunga chuan a ngen ringawt mai a ni. Mizorama haw a lo hun chuan damlo chu la haw an phal lo chungin, Darlianchhunga erawh a lungleng chu dam lo chung chungin a haw lui ta a. Lawng chawlhna hmun pakhat an thlen chuan a natna a tuar zo ta lo a, a boral ta. Chu chu kum 1918 bawr vel a ni awm e. Darlianchhunga ngaihzawng chuan beisei takin a lo hmuak a, mahse, nghah chhuah tur a awm ta lo.
He France ram kal thawnthu lungchhiatthlak lutuk hi thil thleng tak tak a nih a rinawm a. He hla nen pawh hian a kalphung a inang hle. Zirsangzela hian he France ram kal thawnthu hi a lo chhiar ve nge, a lo hre ve nge tih pawh hriat a ni lo na a. He thuchah hnuhnung hla nen hian ngaihbel theih tur khawpin a inzúl a ni.
Zirsangzela hian he hlaah hian nula leh tlangval hmangaihna nge a dah len a, ram hmangaihna ni ang? He hla hi kan hriat angin a hunlaia ram mipui leh sawrkar hnuk khawih leh tun thlenga ram hmangaihna nun min pe thei, ram veina thinlung min siamsak theitu ni tura tu emaw tlangval chanchin a zeldinna emaw, a ngaihtuah chhuah emaw, a hriat emaw a ni thei a.
He tlangval, a hla thawnthua lo lang hi chu a ngaihzawng kalsan ngam khawpin a ram a hmangaih a. Chuta ṭanga Zirsangzela’n dah len zawk chu ram a hmangaihna hi a ngaihzawng a ngaihnain a bawh bet lo a, a nun hial hlana ram a hmangaihna hi, he hla hian rawn tarlan a tum ber ni zawkin a lang a. Chumi avanga nula leh tlangval hmangaihna hi sawi hnawm theih chu a ni lo ang.
Miin an hun hnuhnunga an ngaih pawimawh chu a te tham lo hle ang tih a lang chiang a. Mi thi tur chalchangin fiamthu a thawh mai mai lo tawp ang. Tin, la dam lai leh thi mai tur kan inhnemna chu thih hnu piah lama thlarau khawvela intawk leh turin a ni.
Pa pakhat hian a nupui ruang phum tura an zawn chhuah chu a kuanga chul vawng vawng pahin, “Lianthanga nu, i lo va kal hmasa ang maw? Min chhuahsan mai dawn maw? I kalna hmunah chuan min lo hmuak dawn nia aw...” tiin a thlah a. Tunah chuan a pasal pawh chu a boral ve ta. Kan beiseina hi kan hriat chian loh lamah kan dah ta ṭhin a. He khawvelah hi chuan inhmangaihna hian tlin mah se, kan taksa thi thei hian kum 100 pawh an daih lo chu a nih hi.
He hla hi kan chhiar leh kan sak zawngin thawnthu ngaihtuah tisei tak min hlui a. Rambuai leh a chhehvel khan thawnthu tam tak a hring a. Thu ziak leh hla tam tak min pe bawk. Kan hun tawn hian mihring nunah thu tam tak a sawizui ṭhin a. Chung chu hriat zui vawng vawng tawh tur an ni a. Thu leh hla phenah an lo inlar ṭhin. Chu chu he hlaah pawh hian a lo lang chhuak a ni.
Hetiang hla hlutna leh thukna tak tak hi keini ngaihtuahna chuan a chhui phak vek lo. Hei aia ngaihnawm zawk pawh hian hriatna thuk zawk nen sawi thei an awm ngei ang. Hla hian thu tam tak mihring nunah a sawi chhuak a. A hunlaia thil thleng, kum 20 chuang inmung kha, he hla hian lungchhiatthlak tak leh ngaihnawm takin a rawn sawi chhuak chu a nih hi.
Lalhlimpuia Rahsiveng, Lunglei.