MIZOTE SILAI HMAN ṬAN HUN
Silai chungchang ZONET-ah (4 june 2021 zan) Pu Hruaia leh Pu Liantluanga te sawi kha ngun takin ka lo en ve ve a, a ngaihnawmin a bengvar thlak khawp mai. Mizoram Bawrhsap J. Shakespear-a ziak Lushai Kuki Clans, 1912-a innghat deuh chauhin an sawi a. Chuvangin tawi deuhin sawi belh ila a ṭha awm e.
Mizoten silai an hman ṭan hun tuna kan hriat theih hmanlai ber chu, “Halkhaho chuan hmar lam mel 20 vela awm Lusei lam chu an hawi leh ta a, R<ng tlang dung tlak lama Khawlhring tlang leh Vanzang tlanga khaw nei an ni a... An inrin loh lai, khawvar hmain laipui nen thawm na takin an bei thut a, Lusei lam chuan silai an la nei ve lo a...tuifur tlak hmain Ṭiau an kan ta a...” tih kan hmu a (Carry & Truck: The Chin Hills, Vol. I, p. 154). Hei hi Mizo hnahthlakten silai an hman thu kan hriat hmasa ber a ni a; kum 1640-1650 AD vel a ni awm e.
Pi pute Chin state-a Len tlang khawchhak lam hnaih Suaipuia an chen laiin, Kawlni ho an chai mup mup laiin, Siakengho chuan an thunrualpui Thlanrawnho nen an bei thut a, Suaipui chu an ṭeh phah ta a, chu chu hlain an chawi a:
Ka Suaipui leh ka lam mual a nuam lo ve,
Hnahthing hnuaiah sakruang palthing ang kan tun,
Kan thlunglu leh kawr silai tui ang an lak.,
an ti a. He hun hi kum 1700 AD vel a ni mai thei.
Ṭiau kan hnua hla hluia silai kan hmuh leh chu, Lallula Zopuia a chen laia Thlanrawn a rawt ṭumin mi tam tak an that a, an upa min Cherkanga chu an man a, silai fung thuma an tlan leh thu hlaa an phuah hi a ni a:
Vanni sual e, cherkangan hrenthir a bun,
Tlanna rengah, meithal chawi thum an hlan e.
Lallula'n Thlanrawn a rawt hi kum 1760 AD vel a nih hmel viau.
Mizoram chhunga Mizoten silai an neih ṭan hun hi hriat a har hle a. Lalpuithanga fapa Lalsavunga (? 1765-1840) hun, Hlimen vela an awm laite kha chuan a tlanglawn viau tawh a, a nei theite phei chu ram tha bik an neihtir a, chu lai tun thleng hian ‘Silai mual’ tih a ni hlen ta.
Silai hi khawchhak lam aṭanga an chawk luh ngei niin a hriat a. Kawlho hian eng hun lai aṭangin ngei an neih tih hriat an har hle a. Kan hriat chian deuh chu, King Bayin Naung(1551-1581) chuan Taungoo khawpuia a ṭhut laiin Portuguese silai keng 400 lai a body-guard-ah hmang tih a ni.
Mizo hla hlui pakhat, ‘Silai thawi hla’ a awm a, Puithiamin arpui hang talhin hetiang hian a chham a, mi ral sa ral an beiha a tlawlh loh nana thawi a ni a(a kaih tawiin):
Chengrang zam lo,
Sa tin sa tang zawltu;
Chhak Kawl thimah chhuakin,
Kawl nu’n a chawi che,
Kawl pa’n a chawi che., tiin.
‘Kawr silai’ tih kha tawi teiin sawi zawm ila; ‘Kawr’ tih hi lak chhawn sual palh a ni ngeiin a lang, ‘Kawl’ tih nen a inrem zawk. Mizoten Vaiho an pawh, ‘kawr’ tia an koh chu kum 1800 AD hnu lam a ni a. Len tlang Suaipui hmuna an chen lai, kum 1700 AD hma lamah chuan ‘kawr’ tih ṭawngkam hi la chhuak lo hrim hrim ang. Tin, silai thawi hlaa kan hmuh ang leh kawng danga kan hriat angin, ‘Kawl silai’ tih hi dik zawk leh pawm hahdam tak a ni.
‘Silai’ tih kha lo um zui leh deuh ila. Mizo hnahthlak dang te chuan ‘Meithal’ an ti deuh vek a. Hlaah chuan Mizote pawhin ‘Chengrang’ an ti thung a. Mizo pain Lai (Pawi) hnen aṭanga a lei dawnin, a hman dan a hrilh a, ‘Hi tin a silai maw’, a ti ṭhin a; chu chu, ‘Hetia tih tur hi a nia maw’ tihna a ni a. Mizo pa chuan khua a thlenin, ‘Ka silai’ a ti ta a. Chuta ṭang chuan ‘Silai’ tih hming a pu ta tih titi a awm a. Upate titi leh thukhawchang hi ngiahnawm leh hlu tak tak a tam a, a ṭhente erawh chu chhui chian dawl lo leh pawm har deuh a awm ve bawk. Silai chungchanga upate titi erawh hi chu a pawm naawm (reasonable) ve hle a tih theih awm e.
A tlang lo kawm dawn tawh ila. Mizo hnahthlak Halkha unauten silai an hman kan hriat hmanlai ber chu Chin state hmar lam Khawlhring tlang leh Vanzawng tlang vela an awm lai, kum 1640-1650 vel khan a ni a. Tuna Mizoramah chuan silai hman chu Thlanrawn rawtna Zopuiah, kum 1760 vel a ni ve leh a. Mi tam deuhin tlanglawn deuha an neih chu kum 1800 AD vel kha niin a lang. Chhui dan dang te pawh a awm mai thei a, han ziak ve teh u.
B. Lalthangliana Chhinga veng, Aizawl 5th June 2021