NUNHLUI NGAITU NUNHLUI NGAIH!

Hripui avanga nunphung engkim thlak danglam vek a ngaihna, mahni mihringpuite hlauhna, bawm tawta khung khawm vek ang mai khawvel kan hma chhawn tlan dial dial lai hian, hripui hrang leh thihna lo chu chanchin thar reng hriat tur a awm mawlh si lo. Keini ang pa thinlung nem leh duap tan phei chuan hri darh nasatzia leh hri kai an pun nasatzia han ngaihtuah ringawt pawn, mahni awmhmunah kan kha a lo khawng titih reng zel mai si a. Chutih a nih a hnu hmanah, he hri chetkual vel dan hi ngaihven loh luih tum poh leh ngaihven a awl zawk hial niten a lang a. Hetiang buai nuai khawvela kan awm reng zawngin, hrisel ṭha pangngai tan pawh hrisel lohna tham chanchinin min chim hneh si a. Chuvangin kan ngaihtuahna leh ngaihven zawngte hi thil dangah te dah han tum hram hram ila, hripui min salbehna lak ata hi eng emaw chen chu kan zalen ve thei fahmiang.

Tichuan le, he khawvel buai nuai karah hian, mahni tuina leh nuam tihzawng lam hi lo sawi ve sek inthlahrun awm viau mah se, hripui chanchin rapthlak hriat reng ai chuan kan ngaituahna leh kan rilrute pawh a harh phah zawk mahna tiin, Lallianmawia hla phuah ‘Nunhlui Ngaiin’ tih hi inchhuidawnin, inseprawtui kual vel teh ang. A phuahtu phuah chhan hre lo mah ila, a hmangaih em em ṭhin chu he hla phenah hian chiang takin a lang kiau mai si a. Chuvang chuan a nunhlui chu a ngai loh theih a ni lo, nunhlui ngaitu nunhlui ni tur anga kan hriat leh rin dan hi khaw’nge, inzeldin tak tak teh ang aw.

He hla hi kum 1985, July ni 27-a a phuah a ni a, Hnahthial hmuna a awmlaia a phuah a niin, he hla hian chang 4 leh thunawn a nei a, mahse a tape cassette lamah erawh chuan chang thum leh a thunawn chauh hi a sa lut a, a chang 4-na a sak luh loh chhan hi eng nge ni dawn ni? A hmangaihi kha he changah hian a lang chiang lutuk mah mah em ni? tihte hi kan chhui chho ang chu!

A hla chang hmasa berah chuan khuarel mawina hmangin lunglenna lungkuai raih thei turin thu a rawn chhep chhuak a. Tin, he lai chang hian hmun pakhataah min hruai lut ta nghal daih a. Chu chu khawii hmun dang mah ni lovin, thingtlang hmun, thing din tamna hmun a ni a. Thingtlanga chenga, hun leh nun hmang ṭhinte chuan in hrethiamin in mitthla thiam nghal maiin a rinawm.

Ni chhun sensa laia,
Siahthing hlim nem diai a;
Tinkim dawnin,
Lungrualpui di nena, kan hlimlai nite,
Ngaihlai hrualhrui ang a sei vawng vawng.

Ni e, khawpui leh thingtlang nun hi a inang ngai lo a. Nulat tlangvalna kawnga, inrim leh inkawm dan lah a inang hek lo. Amah kan thu leh hla thiam, Mizo zinga thutluang (essay) ziak hmasa ber Kaphleia pawh khan, hei hi a lo hmu chiangin, khawpui nun, Mizona dal lep luap tawh chu thingtlang mite zingah a luh ve a hlauhzia pawh a thutluang (essay) “Thlirtu” ah khan a lo sawi dim diam tawh reng a. Rev. Lalfakawma chuan, “Thingtlangin khawpui tihdan an la vek duh bik lo (resistance to city life)” tiin Kaphleia Thlirtua a thuphumruk chu heti hian ‘Kaphleia Webinar’ ni 30.4.2021 zan khan a sawi nghe nghe a ni.

Kan pen thui hmain, a hla changkhatnaah khian han kir leh zawk ila. Ni! thingtlang nula leh tlangvalte inrimna leh inkawmna hmun ni ve fo chu, inchhunga ṭhutkhawmna pindan (sitting room) ngawr ngawr lam ni lovin, favang awllen lai phei chuan thing phurhna hmun, ramhnuai dai leh reh raih te a ni ṭhin. Chu chu a ni, he hlaa nunhlui ngaitua pawn a ngaiha, chung hun liam taa thil thleng te ngaihtuah let nan pawh, thing hlim hnuai daih reih rawih chu a duhzia a chang khatnaah a rawn tarlan ni.

A hla chang thunawnah chuan nunhlui ngaihna leh lunglennain, ni chhun zan tin a zem ṭhin dan a rawn tarlang a. He laia a thuchheh hi chu, mihring nuna thil thleng tluang pangngai ṭhin a ni ve mai ang chu. Nunhlui ngai ngai lo mihring hi an awm kher lo ang. Khawharna leh lunglenna a kalkawp tlat dante pawh hi a chiang viau mai.

Nunhlui ngai reng renga,
Tlai nilen reng mai zawng,
Awmhar suihlunglen,
A bang lo’ng e.

A hla chang hnihnaah hian he khawvel leh a chhunga awmte a hawl kim hle a, chung thil siamtu, Siamtu lah a hmaih hek lo. A thilsiam mawi tak takte chuan anmahni siamtu, Siamtu lungdum nan mawi tak takin an hramin an chiar chul ṭhin a. Thilsiam leh Simatu inzawmna nghehzia leh thukzia a hmuh chuan, a nunhlui ngaih tirtu nena an inzawm tawh lohzia leh an inkar a hlatzia a hrechiang zual sauh a ni si a. Theih ni se, a ka aṭanga chhuak thu leh hla leh zai mawi tak te chu nunhlui Ngaihtirtu-i tana serh hran zel pawh a duh khawp ang. Bengngawng biak ang maiin ring tak takin zaitin pawh vawr mah se, a sawt tawh si loh dan te a hrechiang em em si a. Mahse, a lunglen khawharna avanga Siamtu leh a thilsiam ropui tak tak te hmuh hmaih hauh lo thung a, a hla atana pur chawk nana an hmang daih thiamte hian he hla hi belhchian a dawl tir thung si. Chu hla chang chu han en mah la…

Thangvan sanga va leh,
Hnuaileng nungcha zawngte;
An chiar chul e,
Siamtu lungdum rengan nunkhua an chen e,
Mahse, ar ang vaih mai maw kan chan?

Zorama cheng Mizote hi kan changkang ve sawt tawh hle a, khawpui mite phei chu khuarel thilte nen hian an inhlat tial tial ni pawhin a lang ta a. Chutih rualin thingtlang mite erawh khuarel nen inngheng chialin an la kal dun zel a a tih ngam ang chu. Changkanna avanga khuarel thil te kan mausam zawh hun hunah chuan kan ramah hian ngaw ṭha pawh hmuh tur a awm lo ta ve ang.

Nunhlui ngaitu rilruah hian chiang takin ram leh hnam hmangaihna a hmuh theih a. A neih chhun a ram leh a chhunga awmte chu miten sel fo ṭhin mahse, ani chuan a thinlung leh a mit aṭangin an mawina leh duhawmnate a hmu fiah zawk si a. A ram a hmangaiha, khuarel mawina a ngaina a, chung thil mawina leh duhawmna hmunah chuan nunhlui ngaih tirtu nen han lena, hawi khaw thawn te a chakzia a auchhuahpui rual chiahin, a rem tawh si loh dan lah a thupzui duh chuang lo a. Ni e, rem ni se a nunhlui zawng a ngai bik nang.

Kan zotlang boruak thiang,
Thingtin maurua mawina,
Thlir ninawm lo,
Lungdi nen ṭuanrel nan an mawi e tiin,
Dawn ṭhin mah ila, a rem si lo.

A tir lama kan sawi taw hang khan, he hla chang 4-na hi cassette lamah a sa lut ta lo kha a ni a. Mahse, a sak luh loh chhan erawh kan hre lo. Chutih rualin, a hla kalhmang leh a hla thu chheh dan en hian, mi pakhat kawh bik a neih dan chu I hmu thiam ngei ang a. He hla a phuah hun lai hian Nunhlui ngaitua hi pawm lai neiin chhangchhepa a ni ve mek tho a. A nunhlui ngaih auchhuahna kawnga, a ngial a ngan lutuka a hla han zaipui chu, a pawm lai lakah pawh a inthlahrungin, a inthiam lo ve a nih ngei a rinawm a. Chuvang chuan a ma ka aṭanga chhuak thu hla, khuarei daih tur si chu a telh duh ta lo pawh a ni mai fahmiang.

Nunhlui ngaitu hian mi te thlir loh dana thil thlir dan a neih ṭhin chu, fur chungchang hi a ni a. Kan thu leh hla thiamte zingah fur hun hi, hun hrehawm leh hun nuam lo anga sawi nana hman hi, an thuziakah a tam zawk a ni ngei ang? A ni renga, fur lai chu kum khata sik leh sa inthlak kual huna, a hun thua hun nuam lem lo ber chu a ni chiang a lawm. Mahse, furkhaw thianga khuavel mawi dan leh fai dan te, Siamtu siam tirh niawm ang maia, an thianghlim em em mai te an rawn inpholan ṭum erawh chuan, nunhlui ngaitu rilru chhung ber luahtu a nih sizia a thu leh hla aṭangin a hriat reng mai.

A nunhlui ngaihtirtu chu tudang a ni lohzia chu sawi lan kher ngai lovin, nunhlui ngaitu hla leh chanchin ngaihven ṭhin te tan chuan hriat loh theih a ni lo. Ani chu khawthlang tawpa a awm laiin, nunhlui ngaitua chu chhim lamah Hnahthial hmunah a awm mek a. A hun laiin ral hla taka mi, duh duha inbiak pawh dan a awm lo tih kan hre vek ngei ang a. Awm pawh nise, inbiak a rem tawh chuang lo bawk nen. A duhthusamah chuan furkhaw thiang eng no riai te saw lo thlir ve ṭhin se, hmana induhna thu an sawi ṭhin laite kha lo hrechhuak thar ve leh se… Mahse, chung duhthusam mai pawh chu a rem tawh si lo ti hriain, nunhlui ngaia lunglen chu a chan tawk a nih tak thu chu, he lai changah hian kan hmu a. Tin, a cassette-ah pawh a sak luh duh loh chhan chu ven thawn tur an awm mai bakah, cassette recorda awm ve reng atan chuan a duh lo a ni ngei mahna le!

Han thlir ve tak ang maw?
Furkhawthiang no riai saw!
Engtin ngai maw,
Biahthu di nemtea kan sam lai nite,
Damlai rilan hian aw ka ngai vawng vawng.

A hla pum han thlir hian fur mai ni lo, hunpui inthlak kual vel zawng zawngte pawh hian a lung a tilengin, a nunhlui ngaihtir fotu a nih ṭhin a rinawm a. Tin, Siamtu thilsiam mawi tak tak, nungcha leh leia ṭo chi, nunna nei tawh phawt chu an ropuina leh an hlutna a hmuh hmaih lohzia pawh a hla aṭang hian kan hmu thei ang chu. Khuarel thilte leh hringfate nun suihkawp a, inngheng chiala kal duna, lunglenna auchhuahpuina hmanrua atana hmana thiamziate hian, he hla phuahtu Nunhlui ngaitu rilru ropuina leh Siamtu a chawimawi thiama dan te hi a ngaihnawmin, a ropui thlawt a ni.

Rohmingthanga Ralte, Assistant Professor Dept. of Mizo, GANC