Written by
K. Lalmuansanga (Zotei Pa)
ASEP

SAZA I HUMHALH LEHZUAL ANG U

“Hmanah chuan, hmanah chuan Vai lal nupuiah ka awm; tunah chuan, tunah chuan ka pu Sazaa nau ka awi e… A i i e u aw e” tiin Mauruangi khan nau awih hlaah a lo hmang tawh a. Mizo thawnthu zinga sawi hlawh berte zing ami leh a changtunu pawimawh tak Mauruangi lo enkawl damtu kha Saza hi a ni tlat mai a. Mizo thawnthu-ah pawh Saza hian hmun pawimawh tak a lo chang tawh a, State Animal nih pawh hi a inhmeh viau-ah a ngaih theih awm e.

Saza hi The Wildlife (Protection) Act, 1972 dan hnuaiah Schedule I animal niin, ramsa hlu bik leh humhalh bik zinga a chungnung bera awm ho zingah a tel a. A chunga dan bawhchhiatna hremna pawh a na hle. Thil tisualtu chu thuneihna pek officer tan pawh case compound (chin fel) theih a ni lo va, hremna hi kum 3 aia tlem lo lung in tan, kum 7 thleng pawhsei theih leh Rs. 10,000/- aia tlem lo chawi tir tur a ni. Bawhchhiat nawnnaah phei chuan kum 3 aia tlem lo lung in tan, kum 7 thleng pawhsei theih bakah Rs. 25,000/- aia tlem lo chawi tir tur a ni. Ṭul bikna avanga saza hi tih hlum ngai a nih pawhin Chief Wildlife Warden chauhvin phalna a pe thei a, mi dang tumahin pek ve theih a ni lo.

Tun hnai maiah kan State Animal Saza chu pathum zet mai kan chan a, a pawi hle mai. Pakhat chu thang awk hliampui tuar a ni a, pakhat leh chu kah hliam a ni thung a, pakhat leh chu eng emaw avanga kham aṭanga tla, hliampui tuar a ni. Heng zawng zawng hi mihringte kutah enkawl turin an awm hman vek a, Vety Doctor-ten theihtawp chhuah mahse, chhan theih an ni ta lo va ni. Saza chauh ni lo, Mizorama ramsa reng reng hi an ṭi em em vek a, mihringten kan man theih khawpa rawn awm tawh an nih chuan harh fu angin lang mahse, rin aiin an hliam hi a lo na (serious) tawh tak zet ṭhin. An damchhuak mial a nih chuan a vanneihthlak hle zawk a ni, tih hi doctor-ten an sawi dan chu a ni. Chutiang dinhmun derthawng taka ding an nih avang chuan an pathum hian chhan theih an ni ta lo vek a, a pawiin a lungchhiatthlak tak zet zet a ni.

Hemi chungchangah hian ka sawi duh em em mai chu hetianga ramsa hliam enkawlna chungchangah duh aia kan pachhe deuh hlek hi insiamṭhat kan ngai hle-in ka hria. Ram changkang zawkah chuan mihringten a huhova man kher ngai lo turin kahmutna silai leh damdawi ṭha tak an nei a, nikhaw hre lova an awm hnu-ah hlauhthawnna siam sak kher ngai lovin an enkawl ṭhin a. Chhinchhiahnate siamin a ṭul hunah an kap mu leh a, an enkawl chho zel mai ṭhin.

Ran damdawi ina enkawl ngai a nih pawhin a phurhna tur motor bik thlengin an nei fel thlap ṭhin a, a enkawlna hmun pawh a bik tak an nei zel ṭhin a, an awhawm tak zet a ni. Keini ramah erawh chuan heng zawng zawng hi duhthusam tawk a awm lo deuh vek tluk a ni. Chu chuan an damkhawchhuah theihna tur chance nasa takin a tihniam lehzual a. Tun aia changtlung deuh hlek zawk nei ve thei tura sawrkar hian kan nungchate tan ruahmanna thar an siam a ṭul tak zet zet a ni.

Heng saza pathumte thihnaah hian runthlak tak mai chu pahnih hi mihringte kut tuar ngei an ni tih a chiang a, pakhat dang pawh hi mihring hlauh avanga chesual tho a ni lovang tih sawi theih a ni lo bawk. Kan State Animal meuh chungah pawh zahngaihna lantir thei lo khawpa nunrawng, sapel ching leh thangkam ching kan la nei hi a vanduaithlak tak zet a ni. Hetia hliampui tuara hmuh lem loh tihhlum leh kan hmuh phak lem lohva thi hi an awm nual ang tih a rin theih bawk. Hetiang hi tun dinhmunah pawh kan chet duh dan a la nih fo si chuan kan ramsa hlu tak takte hi kan timang tak tak mai ang tih a hlauhawm ta khawp mai.

Heng saza pathumte thihna hian kan thinlungah a tharin thu sawi se, kan nungcha la neih chhun ang angte humhalh a tulzia min hriattirtu a nih hlauh chuan an thihna hian awmzia a nei dawn tihna a ni a. Pawi hle mahse rah ṭha a chhuah chuan a ziaawmah a ngaih theih ang. Mi ram leh ram dangte dinhmun chu kan hmu-in, kan hre vek hlawm a. Mihringte hlauhna nei hauh lo leh ralmuang takin an khawsa thei a, a ṭhente phei chu an tam lutuk tur ven (population control) ngai hial khawpin an awm a. A tihlum ṭhen tura tender an chhuah pawhin chhangtu awm lo khawpin nungcha humhalhna lamah an sang tawh a ni. Heng ramahte hi chuan ramvak mi (Hunter) te tan pawh ‘sapel hun bik’ (hunting season) siam hi a awm ngawih ngawih zawk a. Keini ramah erawh chuan hunting season siam ve ngawt hi thil tih chi ziazang a ni lo. Hunting season khatah pawh kan tirem titih thei hial ang.

Ram changkang zawkte dinhmun anga ding ve phak turin nungcha humhalhna kawngah hian ṭan la thar ve thei ila a va duhawm tehlul em! Siamtu hian ram

ṭha leh duhawm tak min pe a, ramsa chi hrang (variety) lamah pawh khawvel huap pawha nei ṭha bik, biodiversity hotspot an tih zingah kan tel phak hial a. Chuti chung pawha ramsa hmuh tur kan nei tlem ta lutuk hi chu a lungchhiatthlak a, kan neih chhunte lah ralmuang lo leh ralti reng renga an hawi zawk zawk maite hi an lainatawm tak zet a ni.

Hawh u, ngaihtuahna thar pu-in, kan nungcha neih ang angte humhalhtu ni ṭheuh turin rilru thar i siam ang u tiin Zoram mipuite ka sawm tak meuh meuh e.

K. Lalmuansanga (Zotei Pa), ASEP