Written by
H.Duhkima
TUI HI A HLU
Bible thianghlimah chuan a dam laia nuamsa taka khawsa mihausa chu a lo thi ta a, a dam laia engahmah a ngaih loh kutdawh Lazara pawh a thi ve a, mihausa hi hmun sâ takah a awm a, kutdawh Lazara hnenah a kut tuiah chiaha a leî tih hnâwnna tur tui a dil a ni. He mihausa pa tan hian tui ava hlu em, a tuar hnuah chuan tui hlutna chu ava chiang ta êm. Tui hi a siam dan chipchiarin a lang thui lo hle a, ‘ tui thûk tak chung chu a thim mûp a. Pathian Thlarau chuan tui chungte chu a awp reng a,’ tih mai hi kan hmuh chhûn chu a ni. Amaherawhchu belhchian hian alo makin alo hlu hle mai.
Khawvel pumpui hmun thuma ṭhena hmun khat hi tuiin a luah a, tuiril aṭanga din mihring chu nu pum chhungah tuia chawilen a ni a, alo piang chhuaka mihring taksa hmun thuma ṭhena hmun khat hi tui a ni leh ringawt mai a ni. Taksa hrisel taka vawng tur chuan nitin hian mimal rihna tui za zelah 3.1 hi taksa a lak luh ziah a mamawh a. Tui siamtu hydrogen atom pahnih leh oxygen atom pakhat te hi la hrang ve ve ila chuan boruak a ni si, chawh pawlh ve ngawt mahila tui a ni leh hauh si lo a ni. Tui mukna (density) hian metre khat chhung (cubic metre)ah hian kg 1000 a leng tawk chiah a, a luan chak theih zawng hi second khat chhungin metre khat kilia zau (square metre) 1.55 x 10-6 hi a luang chhuak hman a, 0ºC - ah a khang a, 100ºC- ah a so thung a ni. Kan awmna lei hian tun ai hian ni khi hnaih hret ta sela tui hi tuihu-ah a chang ang a, a hlat hret lahin a khang dawn bawk si a ni. Heng a makna te hian ava ti hlu zual ṭhin em.
He leiah hian nunna awm chhunzawm zel turin thil pawimawh bulpui 5(panga) a awm a, nunnain a mamawh indawt dan chuan boruak, tui, chaw, lum leh êng te hi an ni. Heng zingah hian a pawimawh ber pahnih boruak leh tui hi Siamtu hnen aṭangin a thlawn liau liauin kan dawn a ni. Chawte hi chu mihringte buaipui tur a tam hle a, boruak leh tui hi chu buaipui hah chiam ngai lovin kan hmang nghal mawlh mawlh thei a ni. Tui hi a thlawna kan dawn loh chuan mihringin a siam ve thei lova, a aiawh a thlakna tur thilsiam dang engmah a awm bawk si lo. Tui chauh hian tuihal ati reh thei a, Siamtuin lei malsawmna mihring hnenah a thlawna tui a pe hi alo va hlu em. Kristian tan hian a hlu zual emaw tih tur a ni a, tuiah leh thlarau a pian hi thupui ber pakhat a ni a, baptisma chan nan tui chauh hman a ni a, a kawtlai lai takah pawh hian nunna lui tui a luang dawn bawk a ni.
Mizoramin kum khat chhung ruahtui a thlawna a dawn hi ram pumah hian tling khawm ta se, patling pil (feet 7 chuang liam) a chim thei hial a ni. Heng zozai a tam a thlawna dawn tui hian ṭhal alo thlen meuh chuan min liam bosan zo leh ta vek mai a ni. A cham bâng tuihna tlem tê chu kawrte leh tuikhurah a rawn chhuak a, ruam thûk tak takah leichhungtui hna chambâng chu luia in siamin a lo luang chhuak leh ṭhin mai chauh a ni. Heng kawrte tui hi khaw tam tak tuilak nan hman a ni a, tuilak lai an kham tawh loh avangin aia hla kawrte tui pawh ṭum hnih lak tawhna khua tam tak a awm a ni. Khua aia sanga tuilak tur nei lo tan khawl hmangin senso hautak taka ruam thûk tak tak ami pump chhuah a ni mek bawk. Hetichung hian duh ang khawp tui hmuh nî a awm ta reng reng lo chu a ni ta ber e. Khaw tam tak tan vawihnih vawithum tuilak tawh anih hnu hian han belhchian deuh chuan Mizoram mipui tui mamawh dawn phak lohna hi za zelah sawmhnih panga ( 25%) a ni reng mai a ni. Khawpui chhunga tuia sumdawnna pawh pawisa hmuhna hlawk takah alo chang ta a ni.
Kan tuihna alo kâm zel laiin a tlantu kan pung zel a, changkannain tui hmanna ati tam tial tial lo thei si lo. Khawvel lum zual zelin a kum telin min nghawng nâ ve telh telh bawk si. Tui hmanna tur dang irrigation leh agriculture te, khawphetha siamna tur mamawh zawng zawng chu kan la sawi pha lo, khawsak relna (domestic purpose) tur tak ngial pawh hi bengsika ngaihtuah tham a tling ta. Tuihnain a huat em em, mamawhna avanga kan pumpelh theih si loh ramngaw ṭhiata hmuntin maia kawng laih vak vak te, thingzai leh thingtuah lak te, lo vat leh hal, khawpui leh khua zauh belh zel te, inkhelhna hmun lian siam te leh a dang tam tak hi a awm reng mai si. Mahni khaw ram lui awm chhun te chu mimal leh vantlang huan leh lo nei ten kan vat pawh kher ṭhin avangin bawlhhlawh chi tinreng a len lut a, kan luisa awm chhun pawh tûra hrai tawk kan la awm duh zel bawk a. Kan lui te chu alo patêk êng zûl a, a ṭhente phei chu a lo dum ngêk ngûk ta mai a ni. Kan ram lui tui min tihlimtu leh ngaihnobeina chu abo ta tial tial a, lui kal nikhua pawhin tui in tur pai hial a ngai ta !
India ram President -11na APJ Abdul Kalam chuan kum 2070 kuma lehkha thawn a ziahah chuan lusukna tur tui a awm tawh loh avangin hmeichhia sam mawi tak pawh ziah kawlh alo ni ta a, ni khatah tui no khat chauh in phal a ni tawh a, ruahsur a thûr a, tui intlak awm chhun chu ralthuam rip tak nen sipaiin an vêng tawh a ni. He a thu ziah zinga rilru khawih deuh mai chu, ka fapain ka naupan lai hun min zawt a, chung hun lai chuan phûl nuam tak leh pangpâr mawi tak te, ruahsur leh lui tuia hlim taka kan chen ṭhin thu te, duh tawkin tui kan in a, mihring hrisel ṭhin zia te ka hrilh a, ka fapa chuan, ‘ ka pa, tui hi eng vanga awm tawh lo nge ? tih min zawt a. Ka hrawka hnawhtu awm ang maiin ka sawi mai thei ta lo. A chhan chu kan chhehvel (environment) tichhetu leh a hlauh thawnawm thu inzirtirna ngaihsak miah loh hun lai chhuan (generation) zingah ka tel ve vang a ni, a ti. Hei hian a rawn tum chiang tak chu tuna a chhiat hun laia awm mek te hian siam ṭha tura zirtirna ngaihsakin kan chenna khawvel chhanhim tura kawng khat tala hmalak ve hi a ni.
Mihring ngaih hlut apiang hi thil hlû alo ni mai zel a, kan ngaih hlut apiang hi kan tân a lo hlu mai thin. Football ngaihlu tan chuan football a hlû a, miss ngaihlu tan chuan miss a hlû mai a ni. Kumin 2021 World Water Day thupui atan pawh ‘valuing water’ tih hi thlan alo ni ta. Kan ram tui hi i ngaihhlut loh chuan a hlu zo dawn lo, ramdang leh hmun danga miten an rawn ngaihlu ngawt dawn si lo. Kan tui neih chhûn awm ang angte hi i hlut zual deuh deuh ang u.
H.Duhkima
Khawvel pumpui hmun thuma ṭhena hmun khat hi tuiin a luah a, tuiril aṭanga din mihring chu nu pum chhungah tuia chawilen a ni a, alo piang chhuaka mihring taksa hmun thuma ṭhena hmun khat hi tui a ni leh ringawt mai a ni. Taksa hrisel taka vawng tur chuan nitin hian mimal rihna tui za zelah 3.1 hi taksa a lak luh ziah a mamawh a. Tui siamtu hydrogen atom pahnih leh oxygen atom pakhat te hi la hrang ve ve ila chuan boruak a ni si, chawh pawlh ve ngawt mahila tui a ni leh hauh si lo a ni. Tui mukna (density) hian metre khat chhung (cubic metre)ah hian kg 1000 a leng tawk chiah a, a luan chak theih zawng hi second khat chhungin metre khat kilia zau (square metre) 1.55 x 10-6 hi a luang chhuak hman a, 0ºC - ah a khang a, 100ºC- ah a so thung a ni. Kan awmna lei hian tun ai hian ni khi hnaih hret ta sela tui hi tuihu-ah a chang ang a, a hlat hret lahin a khang dawn bawk si a ni. Heng a makna te hian ava ti hlu zual ṭhin em.
He leiah hian nunna awm chhunzawm zel turin thil pawimawh bulpui 5(panga) a awm a, nunnain a mamawh indawt dan chuan boruak, tui, chaw, lum leh êng te hi an ni. Heng zingah hian a pawimawh ber pahnih boruak leh tui hi Siamtu hnen aṭangin a thlawn liau liauin kan dawn a ni. Chawte hi chu mihringte buaipui tur a tam hle a, boruak leh tui hi chu buaipui hah chiam ngai lovin kan hmang nghal mawlh mawlh thei a ni. Tui hi a thlawna kan dawn loh chuan mihringin a siam ve thei lova, a aiawh a thlakna tur thilsiam dang engmah a awm bawk si lo. Tui chauh hian tuihal ati reh thei a, Siamtuin lei malsawmna mihring hnenah a thlawna tui a pe hi alo va hlu em. Kristian tan hian a hlu zual emaw tih tur a ni a, tuiah leh thlarau a pian hi thupui ber pakhat a ni a, baptisma chan nan tui chauh hman a ni a, a kawtlai lai takah pawh hian nunna lui tui a luang dawn bawk a ni.
Mizoramin kum khat chhung ruahtui a thlawna a dawn hi ram pumah hian tling khawm ta se, patling pil (feet 7 chuang liam) a chim thei hial a ni. Heng zozai a tam a thlawna dawn tui hian ṭhal alo thlen meuh chuan min liam bosan zo leh ta vek mai a ni. A cham bâng tuihna tlem tê chu kawrte leh tuikhurah a rawn chhuak a, ruam thûk tak takah leichhungtui hna chambâng chu luia in siamin a lo luang chhuak leh ṭhin mai chauh a ni. Heng kawrte tui hi khaw tam tak tuilak nan hman a ni a, tuilak lai an kham tawh loh avangin aia hla kawrte tui pawh ṭum hnih lak tawhna khua tam tak a awm a ni. Khua aia sanga tuilak tur nei lo tan khawl hmangin senso hautak taka ruam thûk tak tak ami pump chhuah a ni mek bawk. Hetichung hian duh ang khawp tui hmuh nî a awm ta reng reng lo chu a ni ta ber e. Khaw tam tak tan vawihnih vawithum tuilak tawh anih hnu hian han belhchian deuh chuan Mizoram mipui tui mamawh dawn phak lohna hi za zelah sawmhnih panga ( 25%) a ni reng mai a ni. Khawpui chhunga tuia sumdawnna pawh pawisa hmuhna hlawk takah alo chang ta a ni.
Kan tuihna alo kâm zel laiin a tlantu kan pung zel a, changkannain tui hmanna ati tam tial tial lo thei si lo. Khawvel lum zual zelin a kum telin min nghawng nâ ve telh telh bawk si. Tui hmanna tur dang irrigation leh agriculture te, khawphetha siamna tur mamawh zawng zawng chu kan la sawi pha lo, khawsak relna (domestic purpose) tur tak ngial pawh hi bengsika ngaihtuah tham a tling ta. Tuihnain a huat em em, mamawhna avanga kan pumpelh theih si loh ramngaw ṭhiata hmuntin maia kawng laih vak vak te, thingzai leh thingtuah lak te, lo vat leh hal, khawpui leh khua zauh belh zel te, inkhelhna hmun lian siam te leh a dang tam tak hi a awm reng mai si. Mahni khaw ram lui awm chhun te chu mimal leh vantlang huan leh lo nei ten kan vat pawh kher ṭhin avangin bawlhhlawh chi tinreng a len lut a, kan luisa awm chhun pawh tûra hrai tawk kan la awm duh zel bawk a. Kan lui te chu alo patêk êng zûl a, a ṭhente phei chu a lo dum ngêk ngûk ta mai a ni. Kan ram lui tui min tihlimtu leh ngaihnobeina chu abo ta tial tial a, lui kal nikhua pawhin tui in tur pai hial a ngai ta !
India ram President -11na APJ Abdul Kalam chuan kum 2070 kuma lehkha thawn a ziahah chuan lusukna tur tui a awm tawh loh avangin hmeichhia sam mawi tak pawh ziah kawlh alo ni ta a, ni khatah tui no khat chauh in phal a ni tawh a, ruahsur a thûr a, tui intlak awm chhun chu ralthuam rip tak nen sipaiin an vêng tawh a ni. He a thu ziah zinga rilru khawih deuh mai chu, ka fapain ka naupan lai hun min zawt a, chung hun lai chuan phûl nuam tak leh pangpâr mawi tak te, ruahsur leh lui tuia hlim taka kan chen ṭhin thu te, duh tawkin tui kan in a, mihring hrisel ṭhin zia te ka hrilh a, ka fapa chuan, ‘ ka pa, tui hi eng vanga awm tawh lo nge ? tih min zawt a. Ka hrawka hnawhtu awm ang maiin ka sawi mai thei ta lo. A chhan chu kan chhehvel (environment) tichhetu leh a hlauh thawnawm thu inzirtirna ngaihsak miah loh hun lai chhuan (generation) zingah ka tel ve vang a ni, a ti. Hei hian a rawn tum chiang tak chu tuna a chhiat hun laia awm mek te hian siam ṭha tura zirtirna ngaihsakin kan chenna khawvel chhanhim tura kawng khat tala hmalak ve hi a ni.
Mihring ngaih hlut apiang hi thil hlû alo ni mai zel a, kan ngaih hlut apiang hi kan tân a lo hlu mai thin. Football ngaihlu tan chuan football a hlû a, miss ngaihlu tan chuan miss a hlû mai a ni. Kumin 2021 World Water Day thupui atan pawh ‘valuing water’ tih hi thlan alo ni ta. Kan ram tui hi i ngaihhlut loh chuan a hlu zo dawn lo, ramdang leh hmun danga miten an rawn ngaihlu ngawt dawn si lo. Kan tui neih chhûn awm ang angte hi i hlut zual deuh deuh ang u.
H.Duhkima