Written by
Rema Chhakchhuak
Mizoram Education System siamṭhat a ṭûl
Tunhnaiah Mizoram Sawrkâr chuan zirtirtu 946 Muster Roll-a lâk thar an tum thu an sawi a. He hna ṭau ṭet tûr hian nasa taka a ṭha zâwng leh chhe zâwnga min nghawng theih avâng leh kan state budget-ah lukhâwng na tak a neih phâk avângin ngun taka ngaihtuah a tûl a ni.
Tuna Sawrkâr Sikula thawk mêk zirtîrtu ṭha leh hlawh tam tak takte hi duhsakna leh hmelhriat neih ṭhat vâng mai ni lovin policy mumal tak neiin thingtlâng khaw kilkhâwr leh mamawh ngawih ngawihna hmunah term fel tak leh mission mumal tak neiin sawn kual chhuah theih ṭhin ni se. Sawn duh lo leh kal thei lote chu golden handshake emaw pink slip emaw pêk niin, Education Department hi sâwi danglam a, siamṭhat a, tihtêt (downsize) a hun ta viau a ni lo’m ni tih ngaihtuahnaah a awm mek laiin zirtirtu sangkhat dawn lai lak belh kan tum meknaah hian kan education system siam ṭha hmasa lova thawktu kan lak belh ṭeuh hian awmzia a nei thui lutuk lovang tih a hlauhawm.
Kan rama Sawrkâr department ṭhenkhat hi chu a thawktuten an ei da ta emaw tih mai tûr a awm fo. Tûn hmaa Mizoram chhûnga public transport pumhmawm (monopolise) thîntu Mizoram State Transport bus te kha a tâwtin, ticket inchuh a ngai nasa hle ṭhin. Krismas dâwn phei chuan Minister lehkha hial lâk a ngai ṭhîn a nih kha. Chuti chung chuan private bus leh maxicab te an hlâwk êm êm laiin, MST chu a hlâwk ve ta lova, an chawi belh nasa ṭhîn a ni.
Kum 2018 maiah pawh khan Mizoram Transport Department chuan bus 49 an nei a. Heng bus te hian kum 2014-2017 chhungin Rs 6,00,000.03 an thawk chhuak a. Tichuan, kum 2016-17 chhûng khan bus pakhat hian kum khatah Rs 3,816.33/- a hlêp a. Khatih hunlaia Transport changtu Minister John Rotluangliana chuan MST bus te chu mipui service pe tûr an ni a, hlêp nei tûra beisei an nih loh thu a sawi a ni. (Vanglaini, 29 March 2018). MST hian mipui service pêk a tum hrim hrim a nih chuan a thlâwnin tlân mai âwm tak a nih laiin, sumdâwng ve tho siin, hlâwk lo taka an tlân hi a chhan ṭha tak a awm ngeiin a rinawm. A thawktu leh management lam tih fuh lohna lam a kâwk zâwkin a lang.
School Education Minister Lalchhandama Ralte chuan kumin 2019 HSLC result thlîrin zirlai tiṭha zual top 10 zîngah sawrkar sikula zirlaite pakhat mah an tel lo chuan ṭan lâk nasat a ngaihzia a tilang a ni, tiin a sawi a (Vanglaini, 4 May 2019). Kan rama education dinhmun hi kan hre tlângpui a. Sawrkâr hian zirtîrtute a duat êm êm a. Education Department-a thawk, Elementary aṭanga Tertiary level thlenga human resources kan neihte hi hlawh tam tak hlawh vek an ni. Amaherawhchu, sawrkâr sikulah hian a thei fâte an intîr duh meuh tawh lo. Fate tâna rual awt a, an ṭhatna tûr duh nu leh pa tam zâwk hian an theih phawt chuan an fate chu Kohhran Sikulah emaw, Private Sikulah emaw an tîr zâwk tlângpui a. A thlâwna chhun chaw ei theihna leh zirlaibu dawn theihna sikul te leh a thlâwn veka awma zir theihna Eklavya Model School te chu miin an bawh luai luai lêm lova. Hei hian mipuite hian a thlâwna dawn leh sem vek kan ngai hlu lova, kan ngai sâng lova, kan thlahlel lova, kan bawh huam lêm lo tih a tilang chiang hle.
Lunglei District-a Sawrkâr sikul pakhatah chuan zirlai 16 an awm a, zirtirtu 11 an awm bawk a, Hindi Teacher ngawt pawh 3 vêl an awm bawk a ni awm e. Chutih mêk laiin thingtlâng zâwk sikula ka ṭhiante chuan Hindi teacher hi kum 3 vêl an neih tawh loh thu leh an dîl anga sawrkârin a pêk theih loh thu an lo sawi ve mêk bawk a ni. Sawrkâr sikul leh college-a thawk zirtîrtu tam zâwk hian an thawhna hmunah an tû leh fâte zirtîr an ît lova, an phal lova, an kal tîr ngai meuh lo. Hlawh tam tak hlawhin an thawk a, mah se, anmahni aia training nei ṭha lo, hlawh tlêmtê chauh hlawha thawk zirtîrtute thawhna, private emaw Kohhran sikulah emaw an tîr tlângpui. Vanneihtluanga’n, “Trained teacher aiin untrained teacher kan ring zâwk a,” a tih hian kan ram education dinhmun a sawi lang chiang hlein ka hria.
Thingtlânga chêng mi tam takin an tum ber chu lehkha zirnaah hlawhtlin a, sawrkar hna ṭha tak vawn vê a, khawpuia (a bîkin Aizawl) pêm a ni. A thei thei leh a thluak ṭha ṭha an pêm a, an lo chhuahna khua chu a bet zual zêl a, hma a sawn tak tak thei lo. Kan ramah mihring maktaduai 1 chuang lek kan awm avâng hian khaw khatah pawh inhnawhkhâwm vek mah ila, India ram khawpui lian zawka mihring hi kan la zât dâwn chuang lo a, thil manage theih loh pawh a nilêm lo ang.
Amaherawhchu, kan thingtlângkhuate an ruak zêl a, kan ramri âwng a zau a, ramdang mi an lo lût tam tial tial dâwn tihna a ni mai. Hetiang a nih avâng hian Aizâwl chauh thuam mawi a, hmasâwn tîr a, kan pêm khâwm vek hi hnam tân a pawi lian thei êm êm dâwn a ni. Kan thingtlâng khuate hi khawsakna leh chênna tlâk leh chên châkawmna hmuna kan siam a pawimawh hle. Hetah tak hian thingtlâng lama mi vengva leh mithiamten anmahni khua chhuahsan lova, an khawtlâng tâna chhenfâkawm taka an khawsak zawm zêl duh theihna tûra an mamawh kan pêk a ṭûl a ni.
India ram aṭangin mithiam tak tak chuan eizawnna hlâwk zâwk leh hna ṭha zâwk beiseiin India ram chhuahsanin khawthlang ram changkâng zâwk USA leh Europe-ah te an pêm nasa a. IIM Bangalore-in an zirchiannaah tûn kum 10 bi kal ta chhûng khân hetianga mithiam mahni ram pêm chhuahsanna (brain drain) hi za zelah 256% vêl laiin a pung a ni an ti. Engemaw lai khan India ramah Civil Engineer ṭha an vâng tlat mai a. Kan kawngte pawh an siam ṭha hlei thei lo a ni. Delhi Expressway-a an elevated highway te pawh an zawm dik hlei thei lova, a inzawmna laiah hian a sawt duh êm êm mai a, khawvel ram dang kawng a tluk thei lo. Hei hi a chhan an sawi pakhatah chuan IT Industry-ah hna ṭau a han ṭeh tak taklai khan IT Engineer nih kha a hlâwk a, foreign-ah hna hmuh a awlsam a, a dollar-in an hlawh avângin miin an bawh nasa a. Engineering branch dang zirho chu zirlai ṭha ber ber top students te kha an ni ta lo a ni an ti.
Thingtlâng khaw tam taka an mithiam leh vengva te pêm chhuah zelna brain drain titâwp tûr hian ṭan lâk a ṭûl hlê. Anmahni pui a, finchhuah a, khawtlang mamawh ngaihtuah pui a, sual chhuah pui tûr hian zirtîrtu lâk thar tûrte hian dinhmun pawimawh tak an luah theiin a lang. Zirtîrtu sawrkârin lâk thar a tum zîngah hian a sikul awmna hmun aṭanga candidate ṭha an awm chuan chu chu a tehfung (criterion) pakhatah awm tel thei se. Tin, a sikul mamawh angin specific taka lâkni thei se. Chu sikulah chuan a thawh a, chu khuaah chuan a khawsak ngei theihna turin a kum bithliahin (entirna’n kum 5 chhûng atan) bond/ contract sign zel ni se. Chu khuaa a khawsak a, sikula a thawh theih dâwn loh chuan lâk loh mai nise. Kum 5 hnu-ah contract review theih nise.
Hetianga kan tih chuan thingtlâng khuaah human resource ṭha tak, khawpui zâwk aṭangin kan thawn lût tihna a ni ang a. Chu khuain harsatna a tawh hrang hrangte pawh experience a, a sutkianna tûra kawng kawhhmuh a, daptu zîngah chu zirtîrtu chu a tel ve thei dâwn tihna a lo ni ang. Kan ram education system hi manganthlâk khawpin a chîrî a ni. Elementary level-ah phei chuan sawrkâr hi a hlawhchham a ni. A thawktute lah hian hlawh an hmuh chuan an duh tâwk mai niin a lang bawk si. Hetianga khawpuia naupang tlem tê tê nei sawrkâr sikulah zirtîrtute an bâwr luih laia kan sawn chhuah ngam loh avanga zirtîrtu thar 1,000 dâwn lai lâk kan tum mêk lai hian tih dân ṭha zâwk leh kawng danga siamṭhat hna thawh hi kan ramin a mamawh takzet a ni.
Rema Chhakchhuak