Written by
Dr. H. Lalrinkima
College of Veterinary Sciences & AH, Selesih

Raise a glass - World Milk Day, 2019

UNO hnuaia peng pakhat Food and Agricultural Organization (FAO) chuan kum 2001 khan khawvel pum huapa bawnghnute in leh bawnghnute aṭanga eitur siam chhuah kawnga hma kan sawn theih nana inzirtirna tur ni atan World Milk Day hman a rawt a, a hun atan June ni 1 nise tiin a rel. Kum 2012 aṭang khan thupui thlan bik awmin hman ṭhin a ni a, 2019-ah hi chuan ‘Raise a glass’ tih thupui hmangin World Milk Day hi kan hmang leh dawn a ni. World Milk Day-in a tum ber chu hriselna atana bawnghnute ṭhatna mipuia hriattir leh zirtir (public awareness) a ni a, bawnghnute leh a kaihhnawih industry mipuia puanzar a ni bawk. 

Khawvel pumah India ram hi bawng­hnute tharchhuak tam 2-na kan ni mek a, USA khuan 1-na an hauh. Kum 2017-18 khan India ram pumpui bawnghnute tharchhuah chu 176.3 million tonnes (Basic Animal Husbandry Statistics, DAHD&F, GoI) a ni a, kum tinin hma kan sawn zel. Kum 2021-22 ah chuan 254.5 million tonnes tharchhuah tum (target) a ni. Tichuan, per capita milk availibilty (India ram pumpui chawhrualin ni 1 chhungin mi 1-in bawnghnute kan dawn theih tam lam) chu 375 gm/ day a ni a (bawnghnute hi tuiril mah nise litre ang zawng hian chhut a ni chiah lova, bawnghnutea thau leh solid non-fat an tih tuiril leh thau ni lo zawng heng mineral chi hrang hrang, vitamins, protein etc. rih zawng-gram/ kg-a teh a ni). Indian Council of Medical Research-in recommendation (kan taksa hriselna atana bawnghnute kan mamawh zat) a siam 216 gm/day aiin tun dinhmuna India ram per capita milk availability hi a sang zawk a ni. 

Haryana-ah chuan per capita availability hi a sang em em a, 1005 gm/day niin India ram state zingah chuan a sang ber a ni. Chutih rual erawh chuan state thenkhat a bik takin Mizoramah chuan kan tharchhuah hi a la tlem em em lawi si a, kum 1-ah bawnghnute 15305.217 kg tharchhuakin (Economic Survey Mizoram 2014-15) per capita availability pawh, 2017-18 khan 63 gm/day (DAHD&F, GoI) a ni - ṭanlak a ngai viau mai. India ramin heti taka bawnghnute tharchhuah kawnga hma kan sawn theihna tura sulsutu pawimawh berte zinga mi chu Dr. Varghese Kurian (1921-2012) kha a ni a, Father of White Revolution in India tia hriat lar a ni nghe nghe. A ni kaihhruaina hnuaiah Operation Flood (1970) hmanga beihpui thlakin India ramin bawnghnute tharchhuah lama hma kan sawn theihnan National Dairy Development Board din a lo ni a, kum 1968-1998 inkarah khan Chariman nihna a lo chelh reng tawh a ni. AMUL (Anand Milk Union Limited), khawvel puma co-operative body lian ber pawh a ni kaihhruaina hnuaiah hian a lo ṭhang duang ta em em a, Mizoram thlengin an siamchhuah, Amul Taaza, Amul Gold, Amul Kool, Butter etc. kan hmu ve ta zel a. AMUL kalphung zulzui hian Mizoramah, MULCO kan nei a, hei hi kan ṭangkaipuiin bawnghnute thianghlim (pasteurized milk) in tur leh milk products chi hrang hrang paneer, dahi, rajmalai etc. kan nei ve ta hi a lawmawm a, hmasawnna ropui tak a ni. Hei hian bawng vulhtu aṭanga MULCO, Ṭhuampuia milk plant hna thawk zawng zawng leh chhungkaw tam tak eizawnna a siam sak a, Mizorama co-operative body-ah chuan a hlawhtling ber pawl a ni mai awm e. 

Bawnghnute hi chaw ṭha tak a ni a, damlo kan kan hianin bawnghnute kan in kensak leh in duhsakna atana kan hman hian a sawifiah viau awm e. Chutih rual chuan tlemte in han sawi ta ila: 
i.    Bawnghnute hian ruh leh ha tana ṭha, Calcium a pai hnem em em a, chu chu naupang tan ṭhan len nan, ruh leh ha hrisel nan a ṭangkai hle. Calcium kan tlakchham hian tihrawl a kham ṭhem ṭhum thei a, ruh a tliak awlsam hle bawk, hei hi kum upa lamah chuan a pawimawhin fimkhur a ṭul hle. A chhan chu kan taksaa calcium zaa 99 hi ruh leh haah a in khawlkhawm a ni. 
ii.    Bawnghnute hian kan taksa mamawh vitamins (A, B, D) leh minerals chi hrang hrang a pai a, chu chuan taksa a ti hriselin natna tam tak lakah min veng thei. 
iii.    Tin, chaw ṭha (protein) leh thau lam chi (fats) kan taksa mamawh ang chi bawnghnuteah hian a awm a, chu chu kan hriselna turin a ṭangkai em em a, hei hian taksa ralveng (immunity) a ti chak bawk. A bik takin omega- 3 fatty acids phei hi chuan zunthlum leh lung natna eng emaw chen chu a veng thei tih mithiamte chuan an sawi. Heng protein chi hrang hrang hian tihrawl a siam a, naupang ṭhanglai tan ngat phei chuan a pawimawh lehzual. 
iv.    Bawnghnuteah hian vun tana ṭangkai tak Vitamin A a tam avangin vun a ti hrisel bawk. 

Mizote hi chuan bawnghnute hi thingpui paw in nan bakah mi tlemte in an in ve zeuh zeuh awm e, a tam zawk hian kan ngaina lem lovin kan in lem lo khawp mai. Nimahsela, India ram state dangah chuan an in nasa in bawnghnute aṭanga siam milk products (paneer, cheese,, butter, ghee etc) pawh an ngahin an ei nasa a. Chutih rual chuan hma kan sawn ve zel a, bawnghnute in leh thingpui pawtna mai bakah hian bawnghnute aṭanga siam chhuah milk product chi hrang hrang kan hmu phak ve ṭan a, chung zingah chuan heng dahi, lassi, paneer, rajmalai, ice-cream, homogenized milk (Amul Kool) etc a ni a. Heng eitur / intur ṭha hi ei tam leh in tam tura in zirtir kan ngai khawp mai. 
World Milk Day-in a tum pawimawh tak pakhat chu mipuite hnena bawnghnute thatna awareness pek a nih rual hian bawnghnute tharchhuah lama hma kan sawn theihna tura hma lak hi a ni tel bawk. A chunga kan tarlan ang khian bawnghnute leh bawnghnute aṭanga thil siamchhuahah hian kan la intodelh lo em em a, heng kan mamawh phuhru tur hian India ram hmun dang ami kan chaw lut a. Chungah chuan sum leh pai tam tak kan seng a, bawnghnute kan tharchhuah hi hmundangah kan la thawnchhuak thei hrih lo a nih pawhin kan tualchhung mamawh phuhru tur tal chu tharchhuak ve turin hma kan lak a ngai. 

Bawnghnute hi chaw ṭha a ni tih chu kan hre vek a. Nimahsela, heti chung hian a ei/ in (consumption) lamah hian in zirtir kan la ngai hle awm e. Mi ṭhahnemngaiten, Mizoten zuk leh hmuama sum leh pai kan khawhral nasatzia leh chu chuan kan hriselna a tihchhiatzia an sawi ṭhin a. Heti zawng hian han chhut teh ang; bawngnhnute litre 1 hi Rs. 70/- pawhin lo lei ta ila, kan nikhat kuhva leh cigarette man ai pawhin a la tlawm zawk ngei awm si a, chumai bakah kan hrisel phah sawt ngei awm bawk si. 

Bawnghnute in tam hian cancer vei theihna chance a hniam an la ti zel bawk si a (Tunlaiah mitinin smart phone kan hmang tawh a, internet-ah hian hemi chungchang hi chhiar tur a awm nual). Mizoten hriselna kawnga hma kan la tak tak dawn a nih chuan bawnghnute in/ei tam pawh hi kan in zirtir a ṭul ngei ang. Bawnghnute hi thingpuia pawlh chauh ni loin a in ngei hian in tawh teh ang u, mi fate’n min hrisel khalh dawn tlat. 

Tirhkoh Paula chuan ‘Pathian In in nih leh Pathian Thlarau nangmahniah a awm reng tih in hre lo vem ni? Tu pawhin Pathian In chu a tihkhawloh chuan chu mi chu Pathianin a ti khawlo vang; Pathian In chu a thianghlim si a, chu in chu nangmahni in ni e’ a ti a (I Korinth 3: 16,17). Zuk leh hmuam leh ruihhlo chi hrang hranga in tlak ral mai lovin, kan hriselna atana ṭha ei in tur kan in ngaihtuah sak a hun tawh hle a ni. Raise a glass - vawiin aṭang hian bawng­hnute emaw milk product chi khat tal ei/ in ṭhin la, lo hrisel zel la, Zoram nuam i siam ang u. 

Dr. H. Lalrinkima, College of Veterinary Sciences & AH, Selesih