Written by
Vanlalruata Royte
Chanmari, Aizawl

Hun, pawisa, hlutna leh duhthlanna

Bill Gates hian dollar 100 thlauh ta se a char hman lo! I rilrua zawhna lo lang nghal chu engatinge? tih a ni ngei ang. A chhanna awlsam te chu Bill Gates a sum neih hlutna aṭanga chhutin second khat chhung hian dollar 114 vel a thawkchhuak hman a, dollar 100 chhar turin hun a nei lo a ni. Dollar 100 chhar ai chuan a hna thawh lai thawh mawp mawp chu a thlanawmin a hlawk zawk tihna a ni. 

He thil aṭang hian thil ṭhenkhat ngaihtuah zui tur kan nei - ‘hun’ leh ‘pawisa’ chungchang hi a ni. Pawisa hian amah ngau ngau hian hlutna a nei lo a, thil dang ṭangkai zawka kan thleng theihna hi a hlutna chu a ni. Hei hi helam kawnga mi thiam tak tak pawhin ‘exchange value’ tia an lo sawi ṭhin nen a inzul viau awm e. Zan khat chu Ramenga chuan nula a rim a, veng hla taka nula rim a nih avangin a hawna tur chu a hla em em a, haw lamah ke-in a kal peih tawh lo hle mai a. A wallet ang huau khawpin Rs 2000 note a ah bakah a ATM card chu a account a pawisa liam zawih zawih khawpa turu ni mah se chu chuan zan reh tlangah chuan a hruai haw thei ngawt hauh lo. Chu dinhmun takah chuan ‘autorickshaw’ pawh a awt ngawih ngawih a ni. A pawisa neih ṭen ṭun te chuan chumi hunah chuan Bike emaw Car lei tur a awm loh tal pawhin Taxi hman tur awm se a pawisa chuan hlutna a nei ngei ang. 
Hetiang deuh chiah hian pawisa tluka hlu hian mitinin hun kan nei ṭheuh a, kan hun hman dan a inang lo tlang hle. Kan hun hman dan a zir hian pawisa te thawkchhuakin a ṭhenin kan hun chu thil ṭangkai - mahni tan emaw midang tan a tihna atan kan hmang ṭhin a. Kan ‘hun’ hian a chunga kan sawi tak ang deuh khian thildang nen a thleng theihna (exchange value) a nei a. 

Ni khata darkar 24 kan hman dan hi a inang lo tlang viau awm e. Ṭhenkhatin nula rim nan hun tam tak an hman laiin ṭhenkhatin eizawnnaah hun an hmang hnem a, ṭhenkhatin ṭhian kawm nan. A hlutna chu kha hun kan hman hmang khan enge kan hlawhchhuah, eng nen nge kan thleng tihah khan a innghat leh ta a ni. A dawt lehah kan ngaihtuah ngai ta chu ‘dahkham’ tih hi a ni a. Thil pakhat kan dahkham hian thildang chan tel chu kan nei zel mai a. Kan hun leh pawisa kan hman danah hian ‘dahkham’ a awm zel a, chu chu kan hun emaw pawisa emaw aia kan hlawhchhuah ṭhin kha a ni. 

Liana chu ṭhian kawm ngaina tak a ni a, a hun tam tak ṭhian kawm nan a hmang ṭhin a, chumi atana a dahkham chu a hun a ni. A hlawhchhuah chu ṭhian kawmna aṭanga a lungawina emaw thildang a ṭhian kawm aṭanga a hlawkna kha a ni. Liana hian a hun mai a dahkham lo a, a hun hmanga a hlawhchhuah theih pawisa a dahkham a ni. Ṭhian kawmna atana a hun hman kha thildang chi hrang hrang tihna atan a thlang zawk a, pawisa emaw thildang hlawhchhuak thei a nih avangin. 

Bill Gates chanchin kan tarlanah khan lo kir leh ila, Bill Gates tana second khat a hlut ang bawk khan tu tan pawh second tin hi a hlu a, kan hun te hi thil hlu dang tehna atana kan hman pawimawh ‘pawisa’ (currency) thleng/ hlawhchhuah theihna pawi­mawh tak a nih vang a ni. Zuali chu lehkha zir ngaina tak a ni a, IAS nih ngei tumin a naupan tet aṭangin a hun tam tak a hmang ṭhin a. Zuali hian a ‘hun’ hmang hian IAS nihna chu thleng a tum ti ila a kan sawi sual tam awm love. Chumi atana inbuatsaihna tha leh zung atan chuan nitin a hun tam tak a sen a ngai tlat a ni. Chumi atan chuan a ‘dahkham’ chu thian kawm te, ngaihzawng neih leh chumi kaihhnawiha hun hman te, thildang tam tak lehkha zirna atana a hun sen aia a thlan theih zawk te kha a ni. Zuali hi a tawpah IAS a lo ni ta a, a nihna hi a ropui lai ber a ni lo a, a nihna hmang hian engnge midang tan a thlen leh tih zawk hi a ni. 

Mawia hi Zuali te ṭhenawm a mi a ni a, a ni chuan IAS nih a tum lem lo a. Sumdawnna lama kal tum a ni. Lehkha pawh taima takin a zir ṭhin a, chumi karah chuan kohhran leh khawtlangah te a hun tam tak a hmang ṭhin. Kohhran leh khawtlanga a hun a hman chuan ‘a lehkha zirna hun’ a dahkham ṭhin a, chumi aiah chuan lehkha zirna atana a hun hmang zawk thei a nih avangin. Thildanga hun a hman tam chuan a zirlaia hlawhtling turin hun a semzai thiama a beih nasat lehzual a ngai dawn tihna a ni. 

Mawia leh Zuali te hian hun inzat chiah an nei a, an hun hman dan erawh a inang lo. Zawhna pawimawh tak kan inzawh ngai ta chu Mawia leh Zuali hi keini hi kan ni vek a. Mawia leh Zuali ten hun an hman hmanga an hlawhchhuahah hian eng hi nge hlu ta zawk ang a? Eng hi nge kan nunah hian nitin zan tina kan hun hmanga kan thleng/ hlawhchhuahah hian engnge hlu ber ang le? Sum hmanga teh vek theih a ni ang em? Nihna hmanga teh vek theih a ni ang em? Number hmanga a hlutna tehchhuah theih a ni ang em? Kan nunah hian ‘hlu’ hi eng tiang chiaha teh tur nge ni ang le? Hun hian amahin hlutna a nei em? Pawisa hian amahin hlutna a nei em? Engtianga kan hman hian nge hun leh pawisa hi a hlut tak chiah ang le? 

Vanlalruata Royte, Chanmari, Aizawl