Written by
R.Lalfakawma
Seling

Nungcha zinga ṭihbaiawm ber mihring

Mihring, Pathianin a anpuia a siamte pawh hi a inan loh theih khawp a, piangthar inti ṭheuh ṭheuh zingah pawh ṭhenkhatin, “Aw ral tawh mai rawh lei ninawm” tih hla an lampui laiin ṭhenkhat chuan “Lei hi Lalpa, i thilthlawnpek hmasa a ni, Ka chhiar seng lo lei lawmna” tiin lawmna luipui khawvela luang turin Pathian hnenah an lo ngen ve mek bawk a. Kan thil thlir leh duh dante inang lo mah se ‘thih’ erawh kan hmanhmawh lo tlangin a hriat. Khawvel hnuchhawn tawh mai duha zai ṭhinte pawh hian damna duhin damdawi kan ei a, harsa leh buaithlak chung chungin damdawiin kan pan ṭawk ṭawk hlawm a nih hi maw! 

Dam rei duha damna kan zawn suau suau laiin kan chenna khawvel chhiat zel dan erawh kan ngaipawimawh duh hran lo. Kan chenna khawvel hi a kang chhe mek a, a chhunga chengten ṭhelh tum si lova mahni taksa hriselna chauh zawnga kan inenkawl mai mai a nih chuan kan taksa dam mah se kan chenna khawvel hian min la kang hlum tho tho dawn. Greenland vur tuiral te pawh hian min la nghawng zel dawn a, helai aṭangin a hla em mai lo tih mai mai chi a ni lo. 

Mizote hi ze nghet nei lo, duh dan leh ṭha tih zawng pawh thlak zung zung ching kan ni a. Chanchin Ṭha hriltuten “Pathian thu lo awih ve tawh rawh u” an tih avanga Pathian thu awih kan pung ta thur thur mai kha Pathian hnathawh a ni tih phat rual ni lo mah se ze nghet nei lo kan nihna pawh a tichiang hlein a hriat. Nimin lawka ṭha kan tih kha vawiinah kan sit a; nimin lawka kan duh loh kan ngei em em kha vawiinah lungsi takin kan pawm leh thei lawi a. Kan rilru sukthlek a her danglam chak em avang hian ram hruaitu, khawtlang hruaitu leh kohhran hruaitu tan chuan buaithlak tak tur a ni. 

Nimin lawkah khua a lum em em a, hmun tam takah chuan ‘sawi ngai lovin kan hre ve tho’ tihte pawh tar a chakawm hial; Mizorama khaw lum ber ni pawh a insawn chho zawt zawt mai a nih kha. Khatih lai khan ramngaw humhalh ṭulzia rilruah a lo lang iar iar a, tui hna tlem avanga khaw tam takin harsatna namen lo kan tawh avang khan ramngaw humhalh duhna thinlung pawh min puttir ngei mai. Mahse hei fur ruahtui a lo thleng leh ta a, nimin lawka ramngaw humhalh kawnga hmalak ṭulzia ngaihtuah thleng phakte khan rilru ngai kan la pu zel em le? Khaw lum changa ozone a pawp ngeia ring, khaw vawh veleh a pawp leh tak tak lo a ngai pawl pawh kan awm ṭhin kha mawle. 
Kumin a thil thleng mak tak mai ka lo chhinchhiah ve kar chu khaw vawt hleithei lo kha a ni. Kum dangah chuan ruah a surin boruak vawt a rawn keng tel nghal mai a, boruak a dai nghal siai siai mai zel. Kuminah thung chuan ruah a tlak pawhin a tlak zawh rual rualin a lum tang leh nghal at zel mai a, a beidawnthlak hle a nih kha. Tunah chuan ruahtui a tam ta deuh em a, tlemin a ziaawm deuh tih chauh a nih hi.

Kan zoram khawvel lum chho zel hi a chik deuh leh chik vak lo tan pawh hai rual a ni lo. Hman kum lawkah chuan krismas te kha a vawt a, masi lo thlen dawnin  kawrlum leh meilum ai tur kan lo ngaihtuah lawk thin a nih kha. Tunah chuan krismas lai pawhin t.shirt/ kawr pan thar nalh deuh nei tan chuan kawrlum hak a ngai ta lo, a lo pawhin a awm theih ta khawp mai. Ramngaw ven him a ṭulna kawnga sapho au thawm kha kan ralkhat hriat ve ṭhin. Khatih lai khan kan benga rawngah a lut meuh lo chu a ni. Environment Protection Awareness Cam­paign-te pawhin min luh chilh tirh chuan sum siamna naranah kan ngaihsak mai mai ṭhin a nih kha. Tunah chuan Mizoram sik leh sa-in inthlak danglam nasa lutukin a taka kan chet chhuah a hun tawhzia a rawn her chhuahpui ve ta a nih hi le.

Zambia rama Lusaka sahuanah khuan bawm pakhat a awm a, a pawnah chuan “Khawvela nungcha tihbaiawm ber” tih hi a inziak a ni awm e. A chhungah chuan eng dang awm lovin darthlalang pakhat hi a awm a, a lut apiangte chuan anmahni an inhmu ta zel mai a nih chu. Mihring leh thil nung dang zawng zawngte chenna tura Pathian siam khawvel, dimdawina chang hre lova tichereutu awm chhun chu mihringte chauh hi kan lo ni reng mai a. Nungcha zinga mawl ber, mahni chenna ram tichhe vak vaktu, khawvela ‘nungcha ṭihbaiawm ber’ kan lo ni reng mai a nih chu! 

Engpawh nise, khawvel hi mihring leh nungcha thlah kal zelte chenna tura Pathian duan a ni tih hi kan hriat chian a ngai. Keimahni hun chauh ngaihtuaha thei kan ni lo, kan tu leh fa, leilung rawn luah zel turte hmakhua kan ngaihtuah a ngai. Hmasang kan pi leh pute khan leilung hausakna leh leilunga thil awmte chungah hian an nawm an makin lo che ta se keini tan hian tihngaihna a vang ngawt ang. Chutiang bawkin keini hi leilung chungah hian duhthalin khawsa ta ila, kan tu leh fate khawvel chu a ngaihtuahawm viau ang le. 

American Environ­mentalist hmingthang Lester Russell Brown-a chuan, “Kan khawvel hi kan pi leh pu, kan thlahtute aṭanga kan rochun a ni lo va; kan tu leh fate ta kan lo luah hawh mai chauh zawk a ni” tiin thu ropui tak mai a sawi a. Pu Brown-a rilru puthmang ang hi pu thei ila, kan tu leh fate khawvel tur ngaihtuahin siam ṭhat hna thawk ila, keini pawh hian a rah chu kan la seng ve hman dawn tho a ni. 

Khawvel lum zel leh tui hna tlem tial tial hian a kum a telin harsatna min thlen nasa deuh deuh a, sik leh sa inthlak dan pawh a mumal lo tial tial a nih hi. Kan taksa damna tur ngaihtuaha sum tam tak kan sen laia kan chenna khawvel chhe zel tur venna chang kan hriat si loh chuan TB damdawi ei chunga zu in lui reng ang chauh kan ni dawn a, kan damdawi eiin kawngro a su hran lo vang. 

Nungcha leh ramngaw humhalh kawngah na na na chuan keini kan chet loh chuan lung te te an au chhuak dawn miah lo va, chuvangin thing phun uar thar leh ila, ramngaw leh nungcha humhawlh kawngah ṭan i la thar teh ang khai. 

R.Lalfakawma, Seling