Written by
H.Thangluaia

CHHINLUNG : SINLUNG

Mizo Academy of Letters (MAL) leh INTACH Mizoram Chapter-in Chhinlung symposium an neih kha lawmawm hle-in ka hria. Mizo Chanchin (Mizo history) hranghluite lo ziak tawh zawng zawng hian kan lo chhuahna bul an sawi theih hla ber chu Chhinlung/ Sinlung a ni. Mizo hnam ṭhenkhatin Khurpui, Khur, Khul, etc ti te in an sawi. Mahse thuhmun vek a ni. 

Entirnan Chhinlung-Lusei ziak dan chu Sinlung, Hmar ṭawngin a ni mai. (CHH=S; Chhingchhip = Singsip tih angin). Kan Pi Puten kan lo chhuahna hi Sinlung a ni tih an lo sawi chu kan chanchin ziaktu hmasaten lo ziak lo se kan bangbo hle ang. Ṭhangtharte hian sawi tur kan hre dawn lo. Mizo chanchin (Mizo history) ziakna leh lehkhabu hi Lusei, Hmar, Paite, English te a ziak lehkhabu 30  ka kawl ve a; chuta ziaktu zawng zawng chuan kan lo chhuahna an sawi chu Singlung/ Chhinlung, Khur tih vek a ni - chu chu a thuhmun vek kan tih tawh kha. 

Tin, symposium on Chhinlung chungchanga Pu P.Rohmingthanga thusawi-ah khan thil lang chiang em em pahnih a awm. 

Pakhatna: Mizorama kan Pi Pute sulhnu, Vangchhia a lungphun lian pui pui, lungker leh hmun danga danga lungphun hlui awm te leh thildang Pi Pu sulhnu vawnṭhat leh chhuichian a ṭulzia te duhthawh tak leh thiam takin a sawi. 

Pahnihna: Kan lo chhuahna hrang­hlui ziaktuten an sawi zawng zawng Chhinlung/ Sinlung zawn chhuahna kawnga hma thar lak te a tar lang a. Rev. L.Rema’n Sinlung khua a han hmuh, Yalong lui kama mi khi Sinlung hming a put tlat avangin mi tam tak chuan kan Pi Pute lo chhuahna bulah kan pawm a, ṭhenkhatin ni lova rinna nei mah ila zirchian a ṭulzia thu te leh kan ṭhalai lehkha thiamte heng thil chhui chhuak tura kaihruai thiam leh puih thiam hi a 
ṭul thu te a sawi a, a lawmawm hle. 

Chhinlung/ Sinlung hi China Map-ah hian Churachanpur-a Headmaster a ka thawh laiin America aṭanga lehkhabu an lo thawnah ka hmu tawh a. Ka dahtha a mah se sawrkar hna ka thawhin ka keng mai lova, a bo ta. Tunah National Geographic Society 1991 publication ka hmu leh hlauh a, chutah chuan chiang takin Sinlung hi Yalong lui kamah chuan a awm ngei a ni. Kei chuan rintlakah ka ngai. China map chhuak tharah XINLONG tiin a inziak tawh a ni maithei. 

Tin, Chhinlung chungchang tih thu Aizawl Post, August 2 2019 kha ngun takin ka chhiar a, kan hriat tawh hnu leh sawidan dang Sinlung chanchin sawina a ni a. A sawi tum chu Chhinlung hi a awm lo a ni ang, Map-a a hmuh zawh ve loh thu a ni deuh ber a, a map neihah a lang ve lo a, ka map-ah chuan a lang tlat si. Tichuan, a sawi tawp lama tlang a kawmnaah chuan, ‘Chhinlung thawnthu hi Myth emaw lengend emaw-ah dah ila, a inhmehin pawm a nuam tawk awm e’ tiin a ziak. Kei chuan chutianga pawm mai chu a dik dawn em ni ka ti thung. MYTH ang chauha kan Pi Puten an lo sawi ziaktu hmasaten Mizo chanchin an ziahnaa kan chhuahna an lo ziak ṭheuh myth anga sawi mai chu uiawm hle-in ka hria a, ka pawm thei lo. Myth awmzia ka hriat dan te ka ringhlel rum rum a ni. 

Pu J.F.Laldailova Dictionary te kan rawn a. Pu J.F.Laldailova chuan Myth chu - Hmasang thawnthu, takna nei lo, thu vuvuk tiin a ziak. Chuvangin, Pi Puten a an lo sawi Chhinlung/ Sinlung chu Myth ang chauhva dah emaw pawm emaw mai chi niin ka hre lo. Sinlung/ Chhinlung kan zawnna emaw kan chhuina emaw hi namnul mai chi a ni lo. Beidawng lovin kan zirna (research) hi in thurual takin chhui chiang ngei turin engtin nge ṭan kan lak tlan ang tih lam hawi zawngin ngaihtuahna kan siam a duhawm hle. 

Chutih lai chuan ka rilru a lian leh kan chhui tur chu Mizo tih hming kan neih dan hi a ni. Ka lehkhabu ziah ve, ‘Mizo Kan Ni’ tihah ka chhuina ka ziak a. A tawi zawngin China ho chuan Miaotzu or Miao emaw tiin min ko. Lalthanzauva Pudaite IFS (RIP) chuan a lehkhabu ‘Dawn Tisei’ tihah chuan China hovin ‘Mid-zu’ tiin min hria a, chumi awmzia chu tlang mi, hnam hnufual, buh (rice) ei ho tihna a ni e tiin a ziak bawk a. Keini tuna thlangtla a kal zel hian Mizo kan inti ta mai a ni tiin ka ziak a ni. Mizo tih chungchang hi Pu K.Zawla ‘Mizo Pi Pute leh an thlahte chanchin’ phek riatnaah keimah Mizo pa puiraw chawia, satin kapa tih a ziak a. Mizo chanchin ziaktu zinga Mizo tih ziaktu awmchhun a ni. Chuvangin, Mizo tih hi hming thar a ni lo. Mizo Union Party dina an phuahchawp mai a ni lo. Kan Pi Pute hian an hnam bil hming hi an ti langsar a, Mizo tih hi a langsar lo a ni mai zawk awm e. 

China ramah hian Mizo an awm tih hi sawi a awm ka hre ve lova, a lo sawi awm ni maw? Mahse Rev. L.Rema hian China tlangmi Rawang hnam ṭawng leh kan ṭawng inang a sawi te hi chu ka ring mai a, thumal inang te hian keiniho nen kan la inhlat lovah a ngaih theih maiin ka hria. Mizo chanchin kan chhui emaw zir emaw reng rengin a thim zawng hlira kan sawi chuan Run leh Ṭiau kar bak kal pelh a har - kan kal pel lo. A kal bera sawi leh hmuh sawibo zel tum emaw hi a dik lovang. A eng zawnga thil ngaihtuah leh hmalak rawtna te hi i zawm ang u. Dik tak chuan kan hranghlui ziaktu hmasate ziak bak hi bung thar kan la kai lo. Kan chhep kual, ziak kawi vel mai mai niin ka hre ṭhin. Ṭhangthar lehkha thiam tak takte hian han chhui se a va ṭha dawn em! 

Chutih lai chuan lehkhabu pakhat ka la hmuh zawh loh: ‘THE STONE GATEWAY AND THE FLOWERY MIAO’ by Will H. Hudspeth, London: The Cargate Press, 1937 pp 87. MARTIN R.NORINS, Berkeley, May 1939-an Book Review (a bu bihchianna) a ziak a, para hmasa ber leh a tawpna para a ziak ang angin ka rawn chhawp chhuak e. A zawng ve duh tan, ‘www.ethnic-china.com’ ah a zawn theih. 

“Wedged mostly in the hill country of the south west, there are thousands of tribesman in China who, since the twilight of days when they themselves were powerful on the Asiatic Continent, regularly have been shoved about by stronger neighbours. Once prevelant was the superstition that this whole class was comprised under the head of the Miao-tzu, traces of or some connection with whom have been found as per north as Kansu Province and as per south as Hainan Island and the Malay States. These aborigins, at various times in history lumped together under the all-inclusive categories of San-Miao, Nan-Man, His-Fan, Lo-zu or I-jen, have even been credited by Chinese authority as progenitors of the Hsin-lo peoples of Korea. Today, however, students are inclined to emphasize distinguishing features and to premise separate classification for groups previously considered one; for example, the distinction between the Lo-lo and the Miao-tzu. The Hua(Flowery)Miao are but one group of the latter, and it is about this group that the Reverend Will.Hudspeth writes. 

The tribal frontiers of  China are gradually attracting the attention of scholars, but some one yet must come forward to develop further the preliminary work, on the Miao-tzu particularly, that has been done by such as Edkins, Clarke, the late V.K.Ting and others. China is in need of such a person today, and his work would be of both permanent and immediate value.” A chunga book review hi ngun takin lo chhiar ve teh. Lehkhabu-ah hian Miaot-zu, Mizo chanchin chu a ziak a ni tih a hriat theih. 

H.Thangluaia