Written by
- C.V. Lalmalsawmi
New Delhi
UNION DAY-AH MYANMAR LAM HAWI ILA
February ni 12 khan kan kawmchhak Myanmar chuan ram pum khat/ hlawm khata an indin champhaphak, vawi 73-na an lawm a. He Union Day hi Burma ramin zalenna a hmuh hma chiah kum, 1947-a remna thuthlung pawimawh tak, Panglong Agreement tia hriat lar, General Aung San-a hova lungrual taka ziah a nih hriatrengna niin kum tin urhsun taka lawm ṭhin a ni.
British hun lai leh a hnulama Burma tih ni ṭhin, kum 1989-a sipai sawrkarin ‘Myanmar’ tia a hming an thlak tak hi kum zabi 19-na tawp lam, 1886 aṭang khan British kumpinu awpna hnuaiah awm vein ‘British India’ tia sawi chhungah a tel ve ṭhin a. Mahse a ram laili lai (Burma proper)-a mi cheng nghet sa, Kawlho kan tih mai Burman hnam te leh hnam tlem zawk a bul tlangram vela chengte chu rorelna thuhmun hnuaiah awmtir an ni lo. Heng zingah hian Kachin, Shan leh kan unau Chin te pawh an tel. India ram chinah pawh, tlangram leh phairam inrelbawl dan kha a hranin kalpui a ni tih kan hre ṭheuh awm e. Inner Line Permit (ILP) pawh Bengal Eastern Frontier Regulation 1873-a an lo duan avanga hman ṭan a ni. British India khua leh tui BEFR huam chin tlangrama veivak turte khuahkhirhna dan leh heng tlangrama chengte phai mite nena culture leh nunphung hran an nihzia nemnghehna chi khat a tih theih awm e.
Panglong Inremna hi Executive Council of Governor of Burma, Shan States, Kachin Hills leh Chin Hills aṭanga palai kalte’n an hming an ziah hnan a. He thuthlung hian Myanmar ramri leh penhleh lai (Frontier Areas) te’n mahnia ro inrel theihna thui tak an lo neih thin chu kalpui zel a remtih sak a. Ram venhimna leh ramdang nena inlaichinna (defence and external affairs) tih lohah chuan ‘mahni insawrkarna pumhlum’ neih a phalsak a ni. Heng Frontier Areas te enkawl hna thawk tur hian an aiawh atan Councellor leh Deputy Councellor te chu Governor-in ruat tura tih a ni bawk.
Panglong Inremnain a thil tum pawimawh tak pakhat chu federalism kalphung anga ram chhung revenue te rualkhai taka semzai a, tlangram te pawhin an chanpual tur ṭheuh mumal taka an dawn theih nana ruahmanna siam a ni. Tin democracy rama mihring dikna chanvo neih angte hnam tenau leh tlangmite’n an chan theihna turin thu a delhkilh diam bawk a. Chin aiawhtute hi Falam, Tiddim leh Halkha aṭangin an kal an ni. Myanmar ram history hnaivai kan hriat theih chu he Panglong Agreement tihpuitlin a nih loh avanga hnam hrang hrang te Myanmar sawrkar laka an hel thu leh ‘60s tir lamah sipai lalte’n sawrkarna an rawn hnehchhuh a, hel tihmit tuma ṭhang khat lian engemawzat buaina a kal tak dan hi a ni awm e.
Sipai thuneihna hnuaia an awm chhung hian Myanmar chu Communist China nen an inhnimhnai sawt hle a. General Ne Win-a ‘inlakhran policy’ (Burmese way to socialism) kal vung pui a nih lai pawhin China hian kawng hrang hrangin a pui reng a. India policy duangtu tam tak zingah China thuihruai hlun (satellite) a ni chho mai ang tih hlauhna a rawn lian chhova. 'Khawchhak lam hawi' (Look East) Policy chu ’90s tawntirh aṭanga rawn kalpui chhovin New Delhi chuan Nay Pyi Taw-a sipai sawrkar nena thawhdun theihdan kawng hrang hrang a dap chho a. Asia chhim chhak ram inzawmkhawm ASEAN nena ei leh bar leh kawng danga inlaichinna a zawng pah reng bawk a. India hmarchhak nena leilung insi reng Myanmar chu kalka ṭha tak a ni tih a hmu khiau a. Ramri kana hmarchhak mi hel rammu te phindarh turin India chuan Myanmar puihna leh hriatthiamna a mamawh bawk. Tin, ramri insumdawn tawnna Moreh-Tamu leh Zokhawthar-Rihkhawdar ah te a hawng ta bawk a.
New Delhi ‘Khawchhak lam hawi’ policy (tuna ‘Khawchhak lam chet’ emaw ‘Act East’ tih ni ta) hi Zofate tan chuan bengkhawn loh theih loh a nihna chhan lianpui pahnih a awm a. Pakhatnaah chuan Chhinlung chhuak inti zofate hi Myanmar paltlanga thlang tla vek, a ram chhung hmuna lo inkhuar fe tawh ṭhin kan ni a. Pahnihnaah chuan thlangtla ve lo kan unau engemawzat tuna Chin State, Sagaing Region leh hmun hran hranah an khawsak vang a ni. Hei hi Nay Pyi Taw leh New Delhi inlaichinna-a hmun lailum kan luah theihna leh unau kan inzawmna ramriin a daidan tawh kan tun nun leh theihna kawng pawimawh tak rawn inhawng a ni a tih theih ang.
Thlirna dang lehah chuan India leh Myanmar ramri inṭawm km 1640 hrula hnam cheng tam tak te hi thlah khat, lo chhuahna bul inang kan ni fer fur hlawm a. British hun laia awpna hran hnuaia awm tih takah culture, sakhuana leh nunziaah kan chenna ram (khua leh tui kan nihna) lam mite aiin ramri lehlama chengte nen kan inkungkaihna hi a thuk zawk daih a. Chin leh Mizo bikah pawh chhul khat kual chu ‘ram hran mi’ nihna hian min pawt then hleithei lo a nih ber hi. Rihdil, Buannel leh Khampatin kan pipute hun ata vawiin thlenga kan nuna hmun a luah thukzia ngaihtuah chuan keini chu 'khawchhak sukthlek' sa renga piang kan ni a tih theih awm e.
Hei hi a lan chianna ber pakhat chu Mizote zingah chhaklam zina ‘Ṭiau Kan’ kan pung chho telh telh hi a ni. Kan unau Chin te chu sipai sawrkar rahbehna tlansanin leh ei leh bar kawng ṭha zawk dapin '80s leh ‘90s chho aṭang khan Mizoram, Manipur leh hmun dangah an rawn tla thlain an lo tlan darh fo tawh a. Anni chuan ‘Ṭiau lui’ khi chhan hrang hrang avanga rawn kanin unaute min rawn bel fo tawh ṭhin a. Kan society-a ‘Burma mi’ thinhrikna leh ‘Burma’ rim nam tawh phawt chu ualau taka entleuna rilru tunhmaa lian viau ṭhin kha ‘inaunauna leh inpumkhatna’ rilruin nasa takin a rawn thlak mek a. Sawrkar leh pawl hrang hrang hmalakna leh mimal anga ramri kan kan ṭhathnem tak vang a ni. Media chak zel pawhin thui takin kawngro a su ni ah ngai ila.
Mizote hi Kristianna avangin khawthlang ram ngaisang leh ngaihven tak hnam kan ni a. Chutih rualin India ‘khawchhak hawi’ policy lo lan hma pawha khawchhak chhuak, khawchhak nena history leh culture inzawm tlat kan nihna hi kan tarlan thiam a, kan hamṭhat pui thiam a pawimawh. State level-ah eng chin nge tih theih kan neih, New Delhi leh Nay Pyi Taw inlaichinna-ah eng chin nge chanvo kan neih tih hi uluk taka chhut chunga tualchhung policy kan lo duan ve a ngai a ni.
Thu leh hlaa inpumkhatna leh inlaichinna tihlan hi a ṭha. Mahse zirna, sumdawnna, infrastructure, culture leh tourism zawnah te inkungkaihna ṭha zawk nei turin state sawrkarin chak takin hma a la thei a. International ramri kaltlanga he kan inpumkhatna hian rah ṭha zawk chhuah tura ṭan kan lak sauh sauh a ngai a ni. Chutih rualin Myanmar politics kalsiam hi a la chiri hle.
Kum 2016 aṭanga Pi Suu Kyi kaihhruai NLD sawrkarna chu kum 2008 Constitution (sipai thuneihna nemnghehna) chuan nasa takin a la phuar tlat a. Pu Ro Dinga, Burmese American Community Institute (BACI), Board of Directors Chairman ni lai mek chuan tun dinhmuna Chin hnam tiamin Myanmar-a hnam tenau zawkte duhthusam ber chu Panglong Inremna thuthlung kaltlangpui a nih a, ram chhunga remna leh muanna a awm hi a ni tiin min hrilh. Ram chhung chibil hel pawlte (Ethnic Armed Organizations) nena inremna thuthlung ziahpui tuma Kawl sawrkarin kum 2016 aṭanga a hmalakna pawh Union Peace Conference emaw kum zabi 21-na Panglong Conference tia kalpui a ni.
Chibil helpawlte thil phut Constitution dinglai siamṭhata Myanmar ramin Federalism kalphung dik tak nena inrelbawlna nei tak tak tur erawh chuan an hmabak a la ko hle. Sipai lam an inhnuh hniam hleihtheih loh avang hian helte nena inbiakna pawhin hma a sawn hleithei lo a ni. Hmarchhak kil tawp tlangrama khawsa Mizote tan chuan kan ṭhenawm ramte zalen taka pan leh kalpawh theih tluka hlu hi a awm awm love.
Myanmar democracy kawl eng zel hian kan unau Myanmar-a Zofate beiseina sang tak a pe mek a. An ram politics inlumlet chho hian kan inkungkaihna leh inkalpawhna kawngah pawh nghawng thui tak a nei chho zel dawn niin a lang. Hmalakna awmze nei leh fing zawk kan state sawrkar pawhin a ngaihtuah chhuak zel turah ngai ang.