Written by
K. Lalmuansanga (Zotei Pa)
ASEP
KANGMEI LAKA FIMKHUR
Khua a lo ṭhal a, kangmei a hlauhawm leh ṭan ta hle. Mizoram hmun hrang hrangah kangmei avanga chhiatna thawm hriat tur a awm leh ṭan ta a, lo/ huan/ leipui hal a hun chhoh leh mai dawn avangin a hlauhawm zual hun kan tawng chho leh ta a, mitinte kan fimkhur a ṭul tak zet.
Kan ram hi kum tin kan la tikang duai duai reng mai a, heti anga kan ram zim tê, arhmai tia lek (21081 Sq. km) hi kan a nih chuan hun rei lo te chhungin rambuaah kan chantir zo mai ang tih a hlauhawm hlel ta lo ve.
Forest Survey of India (FSI) lamin an report hnuhnung ber (latest report) aṭanga a lan dan chuan Mizoram hian ramngaw ṭhaa chhiar tlak (very dense leh moderately dense forest) hi kan ram zau zawng aṭanga 30% kan nei phak tawh lo. Ram hring ve satliah leh rambua (open forest) kan nei zau em em ringawt tawh a ni. Kangmei chungchanga kan fimkhurna tur leh kan hriat tur pawimawh awmte i han ngaihtuah tlang teh ang.
Meilam sial that: Tlangram lo neih (jhum cultivation) hi kan la bansan theih loh avang leh mipui 60% vel zet hi lo neia eizawng kan la nih avangin meilam ṭha taka sial a pawimawh hle. Mei lu ṭha taka khai a, fimkhur taka hal chuan hal bak ram kang chhe vak tur lakah thui tak a inven theih. Lo hal hrim hrim pawh a nasat tawh naka laia hal bak tihkan vak hi a pawi hle.
Hei hi loneituten ram hmangaihna thil tak tak a ni tih an hriat a ṭul tak zet a ni.
Meisi/ meibung thlahdah loh: Meisi/ meibung thlahdah avanga kangmei chhuak hi a awm ve fo. Ram kan kalin meibung tihlum lo va paih loh tur a ni a; tin, ramah mei kan chhem reng rengin timit ṭha lova kalsan reng reng loh tur a ni.
Dan leh thupek zawm ṭhat leh kenkawh ṭhat: Sawrkar chuan kangmei laka himna tur atan tiin lo/ huan/ leipui hal hun bithliah a siam ṭhin a. He thupek ṭha taka zawm hi khua leh tui ṭha nihna a ni tih kan hriat a ṭul. Kum tinin sawrkar thupek zawm lo khua eng emaw zat kan la awm ziah hi a pawi hle.
Tin, dan leh thupek kenkawhna kawngah hian sawrkar pawh a khauh a pawimawh hle. V/C leh L/C lamte pawhin mahni thuneihna huam chhungah dan leh thupek
ṭha taka an kenkawh a ṭul ve bawk. Thil sual titute laka hremna lek a awm mumal loh ṭhin avangin pawi khawihtute an huangtau riau ni te pawhin a ngaih theih awm e.
Electric wiring enfel ṭhat: Kum tinin in kang eng emaw zat hriat tur kan la nei reng a, chung zinga 30% vel bawr chu electric kal sual vang niin alang. Hemi chungchangah hian P&E Department lam pawhin ṭan an lak a ngai viau. Connection leh wiring fel lote endik uluk a ṭul tihna a ni. Tin, chhung tinte pawhin mahni inenfelna chang leh kan electric wiring te a ṭha tawh lo a nih chuan siamṭhat thuai thuai a pawimawh. Ngaihsamna leh ngaihthahna avanga chhiatna kan tawnbuak hi tam tak a awm ve a ni.
Kangmei tichhuak thei laka fimkhur: Kangmei tichhuak thei thil tam tak a awm. Inchhungkhur bikah electric off lova kalsan loh hrim hrim a pawimawh. Chubakah in kan chhuahsan dawn reng rengin thuk mei i lo tihmih lohva kalsan a awm leh awm loh fimkhur taka enfel zel a pawimawh tak zet bawk.
Awareness tam zawk neih: Inzirtirna hian tawpin tai a nei lo, uar zawka beih ngat ngat a la ngai. Mizote chu kan society-in a zir a, inzirtirna neih theihna tur hmun a tam. Kangmei hlauhawm hunlai a nih chuan Kohhranah leh khawtlangah pawh sawi sawi ta mai ila, kan hlawkpui ngei ang. Media lam aṭanga ṭanlak hian kawngro a su hle bawk a, hemi lamah hian sawrkar pawh inhawng zau zual se. Nitina kan hmuh a, kan hriat a, kan chhiar fo na na na chuan thinlunga intuh chin a awm ngei ngei. Tin, zirlai syllabus-ah hian thun ngei ni se la, zirlaite aṭangin intuh char char ila a hlawk hle bawk ang.
Kangmei laka fimkhurna thu kan inzirtir mek laia thil pawi tak chu kuthlei hrim hrim leh sual avanga ram hal lui ṭhinte leh sapel duh avanga ram hal chingte hi an huatthlala em em a. Heng mite hi ram leh hnam hmelma dik tak an ni. Heng mite man chhuahna kawngah hian sawrkar leh mipuite kan ṭanrual ṭhat a ngai tak zet. Fire Prevention monitoring hna thawka ka zin kualnaah Thingdawl khua (ni ta-in ka hria) hmalak dan kha ṭha khawpin ka hria a. V/C leh YMA lamte ṭangrualin Fire season hun chhung hian ram chhuahna chhuahkaah duty insiamin hming an ziak vek a. Ram kang a lo awmin in chhui chhuah a awlsam an ti a, hmalakna tur ṭha tak niin ka hria.
Kangmeiin nghawng ṭha lo a neih hi sawi tur tam tak a awm thei ang a. Ramngaw leh nungcha a tih chereu nasatzia te, leilung hausakna a tih riral nasatzia te, mihring nunna kan hloh hnem tawhzia te leh kan hriselna ngei pawhin a tuar nasatziate hi zirchian tham a awm a. Thui zawka ngaihtuah phei chuan global warming te, tui harsatna kan tawh chhoh mekte leh kan economics dinhmun thlenga a nghawng chhoh dante hi sawi thui tur a tam thei awm e. Kangmei hi kan ram tan chuan ralpui phiara phiar tham a ni a, sawrkar pawhin a tihtur dik tak a tih a ṭul. Mitinin kan ram neihchhun Zoram hi dinhmun chhe lutuka a luh hma hian chhanchhuak tura theihtawp kan chhuah a ṭul a ni.
Kangmei engpawh hi a rawn kang nghal hum hum ringawt thei lo. A bulṭanna chu meisi te tak te aṭangin a ni ṭhin. Kan ven leh tihmih theih laia kan tihmih loh chuan rei vak lovah ṭhelh rual lohva nasa-in a lo awm ta ṭhin a ni. Chuvangin, kan thuhnuaia kan dah theih lai chinah mei hi kan ven a, kan fimkhur a pawimawh tak zet zet a ni.
Sapin “Fire is a good servant but can be a bad master” an lo tih hi thinlung taka ngaihtuah chungin kangmei lakah mitinte i fimkhur ang u.