Written by
Lala Kobung
Mob : 9862356088

TRIBAL AREA KAN LA NI RENG (Pu Robert Hrangdawla zah tak chungin)

Tribal Area chung chang ka ziah Pu zahawm tak Robert Hrangdawla’n  (with due respect) a rawn chhanna chanchinbu a mite hi ka lo chhiar ve e, ka ṭanna ngaiah ka la ṭang reng. Lo ni talo pawh ni ila enge maw kan sawi kan sawi le, nih tawh loh hi kan tan a ṭha zawk em ni? 

A hmasa bera ka rawn sawi duh chu – ziaka mi hming kan sawi chuan, rilru takin zah lo mah ila, an hming hma a Pi/Pu dah hi Mizo zingah hian kan tih dan tlangpui a ni. Ziak mi ten mi thu ziak an sawi sel/dik zawka an hriat an ziah chang in an hming hma/hnungah “Zah tak chungin (with due respect)” tih an ziak thin. Court-ah te pawh kan khingpuite ukil hming kan sawi dawn in “Learned Counsel (mithiam rawn tham)” kan ti hmasa ṭhin a, chutiang bawk chuan Judge te pawhin ukil te an address ṭhin. Supreme Court pawh hian judgment ah ukil te chu ‘the learned counsel’ an ti ṭhin. Pu R.C,Thanga (with due respect), Senior Advocate, Ex-Advocate General, Ex-Advisor to Chief Minister, Ex-Law Commission Member thil ziah (a eng zawk nge dik tih lam ka sawi lo), a rawn counter-na te kha mak tawl tawl tak niin, a inzah loh thlak ka ti.

Ka thil ziah a rawn counter-naa, inzawmna awm lem lova kan ngaih i.e. M.P. Board of Revenue (Tribunal) a a thawh lai a Brick, Cement, thir, etc. tel nuaih a a Judgment a lo siam, High Court in a pawm pui thu a ziah ang a, Allahabad University leh Delhi University a LLB Full time (hna thawk chung nilova) ka zawh, Guwahati High Court hnuaia full time tak meuh; eizawnna a hmang a Advocate ka nih hnua kum sawm chuang ka lo practice-na, chumi hnua Mizorama Judicial Officer kum 20 chuang ka thawh lai a ka Judgement te a dorzawn a dorzawn Sorkar/ Company ten an appeal, High Court in a lo nemngheh leh Supreme Court in ka Judgment a lo nemngheh (CLNo.(S)9956/2014) leh MJS Gr. I aṭanga ka pension hlima January 2011 a All India Level advertisement dung zuia personal Interview pal tlang a Deputy Chief (Judicial), Joint Electricity Regulatory Commission for Manipur and Mizoram a kum hnih atana min lak, Voi 13 lai extend tawh vanga voiin thlenga ka la awm leh tun hma a ka thil lo tih te zawng zawng phei kha chu ziah kher ṭulin ka hre lo. Pu Malsawma Colney (L) (with due respect) sapṭawngin mipakhat in a lo chhuah chhal a, ani lah chuan engdang sawi lovin, “Lah kha i sap ṭawng hriat zawng zawng i hmang zo tawh a” a lo tih avangin, engmah a sawi zawm tawh lo, tih ang kha ka ni palh ang tih ka hlau e.

Manipur khi dan lamah chuan an standard sang tak a ni. Ka nau anga ka lo en ṭhin, Justice T.Vaiphei, Agartala High Court-a Chief Justice a nih lai khan “Manipur kha an legal battle standard kha a sang kan ti ṭhin a, Tripura an sang zawk” a rawn ti. Ram buai kan ni tawh lova ukil te pawh kan ṭhahnem ve tawhin legal battle kan ṭan chu a ni ta der mai. Delhi, Kolkata etc. a Tribal ten Income tax an pek ang Mizorama Tribal te min la pek tir lo te hi a chhan a awm ngei ang. Income Tax Act danah chuan Tribal area a cheng Tribal te chu a awl ang tih a ni. 

Law ka practice ṭan tirh laia ka senior chuan “I case I buaipui laiin i hriat zawng zawng final argument hma chuan sawi chhuak ngai suh, lehlamte i ti fing zovang e. Tin, Ruling te pawh final argument-ah i hnehna tawk-a i ngaih chauh phawrh ṭhin la, i hriat dang te chu case dang atan zuah rawh” min tih angin Tribal Area chung chang pawh hi a ṭul lovah chuan sawi sawi a ngai lo. Tu ten emaw in ni tawhlo an rawn tih chuan, a hun leh hmuna phawrh atana zuah a ṭha. Tun chin-a ka hriat dan chuan, ka article a ka ziah ang khan, tu man, “Inni tawh lo”, min tih ka la hre lo, keini ho bak hi chuan. Trading Regulation chung chang pawh hi chutiang tho. Pu Aichhinga (RIP) (with due respect) Minister i/c Trade & Commerce a nih lai khan lengah min sawm a, “Hei tu tu ten emaw, Trading Regulation pawh siam thei lo, tiin min ti reng mai a, engtinnge i ngaih” min ti a. Kei chuan, “He thil hi chu thil namai a nilo, kan State Assembly-a introduce dawn chuan Article 304 of the Constitution of India in a phut angin President of India phalna a ngai a. President in phalna a pek duh chinah kan Assembly in an pass ngam lovang. Chutiang bawk in kan Assembly in a pass ngam chin turah chuan India President in Bill introduce phalna a pe ngai lovang. Nangni pawh opposition-a in awm lai khan in ti tho alawm. A rawn nawr tu che kha an duh ang tawk in rawn draft tir la, an tih ang chiah, full stop leh comma pawh ti danglam lovin India President hnenah an hmuh lai ngei in thawn la, an ngawi chat mai ang” tiin ka chhang.

Trading Regulation chung­changah 1963 khan Mizo District khan Dan a lo siam tawh a. Kha dan kha challenge niin Supreme Court a thleng a, Supreme Court chuan a paih daih (AIR 1967 Supreme Court 829/1967 S.C Report (1) /012). He case hi Delhi University a Administrative Law-ah Text book/Leading case ah a tel a, he case kan professor in a lecture lai khan kan District Council kha mawl tak ang khan a sawi a, nuam ka lo ti lo viau. Trading Regulation thil-ah hian kum engemaw zat liam ta aṭang khan Sorkar in Expert Committee a din a, member te chu- Pu L.Colney IAS(Retd), Nagaland Ex-Chief Secretary, Pu R.C.Thanga te nen kan nih bakah Ex-Officio in members from YMA, MZP, MHIP, etc. kan ni. Tun thlenga kan ngaihdan-ah chuan “Dan la siam rih loh a ṭha, tuna kan dinhmunah kan la him tawk, mahse kan dan hman dan thiam ila”, tih a ni. A chhan leh vang chu tuna ka ziah kher ngaiin ka hre lo. Hemi thilah pawh fimkhur a ngai. Tam tak chuan ‘Trading’ han tih hian hnam dang - Bel, dailuah, Alu, etc. zuar te chauh emaw an tih laiin Banking, Insurance ,etc. te pawh a tel vek asin. A han tih dan tur vel hi chu tunah tak hi chuan ka thluak leh ngaihtuahna hian a pha lo. Entirnan- Tata Company in Singur, West Bengal-ah Factory din an tum a, mi ram engemawzat lak a ngai a, buaina a chhuak. Ka hmuh leh ka ngaihdan chuan, Pi Mamanta Banerji chuan a rawn dodal avangin a rawn lar ta viau a, Chief Minister a rawn ni. Mahse, Pu Narendra Modi Gujarat C.M a nih lai khan a ko lut a, an chhawr teh mai. Trading chungchangah han phal rai (Liberal) ila, inchimral (exploitation) a hlauhawm a, han strict viau ila, Asopa thawnthu a, tuichhunchhuah pakhat a Utawk Lal ang kha kan ni dawn bawk si. 

Tun hnaia WhatssApp a ka lo hmuh (Finfiahna ka neilo na chu, a dik ka ring), Dimapur (Nagaland) a Eastern Bengal Frontier Regulation ( Vai Permit kan tih mai) hi dan kalh a ni, tiin mi pakhatin courtah a khing a, Naga Political Party hotu pakhat chuan court-e court love, ti lovin, Tunge hetiang a court a kal, kan zawng chhuak dawn a tih vang nge, a ti tu kha courta a in lan loh vangin a case kha an hnawl (dismiss). ADM(J) ka nih lai khan kan State Sawrkar (Congress Ministry) khan N.E State-a Tribal te dinhmun zir chiang tura min tirh khan ka tlawh hlawm a, Arunachal Pradesh-ah chuan an Law Secretary kha anmahni mi leh sa a nih loh avangin an Dy. Secretary nen kan inhmu a. Min lo hrilh dan chuan “Nangni Mizoram chu mithiam in tam a engkimah kan rawn thli thlai reng che u a, theih tawp rawn chhuah rawh u, kan rawn kawpi zel dawn che u” min lo ti. Nagaland-ah chuan an law Secretary, a hnua high Court Judge a pension nen khan kan in hmu a, thu tam tak kan sawi hnuah Sorkar hna (employment) kan sawi naah “Hundred percent for Nagas” a ti mai a. An Dan leh Order ka duh thu ka han hrilh chuan “ Hei te chu kan kalphung leh kan tih dan (Practice and Convention) a ni a, hetiang dan leh order kan siamin tuten emaw Court-ah an khing anga sin” a ti daih mai.

Ramri chungchang pawh chanchinbuah tu tu ten emaw an rawn ziah a tam. Ka rawn ziah tawh ang khan kan Chief Minister Pu Zoramthangan “Plan leh Strategy ṭha tak ka nei, tunah ka sawi lovang, a hunah ka tih tur ka ti mai ang” a tih hi ring mai ila, Nagaland pawh Assam nen ramri buai an nei ve. An intih buai laia kha lai hmuna Nagaland District Magistrate Pu C.Lalthara IAS(Retd) pawh in sawi tur a hre ṭeuh ang. Plan& Strategy pawimawh zia ka han zep leh lawk. 2nd World War a Middle East a German General, Romel kha strategy thiam a nih vang khan thlaler Sihal (Desert Fox) tih a nih kha. A hmachhawn tur chuan Ṭangrual (USA, British,etc.) khan General Montgomery an ruat a, a strategy leh tactic thiam zia chu – German sipai ho kha hmun hnihah an inkhuar a, an inkarah khan kawr ruam a awm a. Tangrual sipaite pawh chu hmun hnih-ah in ṭhen in German ho chu a chhim leh hmar lam aṭang khan an ep a. Montgomery chuan zan thimah a sipai tam vaklo chu German sipaite inkar kawr ruamah khan a tir a, zan thimah chuan German sipaite hmun hnih a mi chu an kap ve ve ta mai a. German ho chuan silai rikna lam chu an rawn kap a. Montegomery sipaite chu an tawlh chhuak leh daih a. Tichuan German sipaite chu anmahni leh anmahni chu an in kap ta chur chur mai a, engemaw chen hnuah chuan Montgomery sipaite chuan an hnung lama beiin an hneh ta a ni. Montegomery Strategy, Plan leh tactic kha a hnuah German ho chuan an hre chauh. 

Ṭum khat chu Pu K.C.Lal­vunga (RIP) nen Cinema “Waterloo” kha kan en a, kan han haw chu “ Ka chau em a min lo hrethiam teh, ka han mu zal lawk ang e” a ti a. A chhan ka han zawh chuan “Nepolian leh Gen. Willington te War tactic leh Strategy han san zia kha ka lo ṭang nasa lutuk a, ka chau der mai”,  a ti, kei lah khan chutilam ngaihtuah lovin an laipui kah vel kha ka lo ngaihtuah a. Ka Article a MNF leh India Sorkar inremna pawh hi Pu Raman- “Kan duhthusam a nih loh ang bawkin India lam pawh an duhthusam a ni bik lova, kan sir-tluk a ni”, a tih hi pawm ila. A nih tur a ni zo tawh a, ka sawi tawh ang khan India Parliament leh Court pawn an ti danglam thei tawh lo. Agreement a ni miau si, Chuvangin kan tana ṭha te hi theih tawpa hman leh vawn nun hi kan tih turah ka ngai.

2nd World War lai khan British kha an dinhmun a chauh tawh em vang  khan opposition a mi Pu Churchil kha Ruling te khan Prime Minister atan an sawm mai a, chutiang bawk chuan Israel te pawh Six days War dawn khan an dinhmun a harsat tawh vang khan Ruling te chuan opposition a mi Pu Mushe Dayan kha Defence Minister atan an sawm mai. Khatiang mithiam leh huaisen sawm nachang lo hre lo se chuan British kha a tlawm ang. Chutiang bawk chuan tuna Israel pawh khu a awm ka ring tawh lo. Bengali zinga ‘Mukherji’ in ti zat pawh kan la ni lo. Chuvangin Tribal area, Trading leh Ram ri chungchang hi thil namai a nih loh avangin vote zawn nan leh inchirhtheh nana hmang lovin, chimrala kan awm loh nan kan vai a kan ṭan rual a ngai tak meuh a ni.

Lala Kobung, Mob : 9862356088