KAN RAM HRUAITUTEN CHINA LEH JAPAN LO DIN CHHUAH DAN LEH HMASAWNNA DAN KAN NGAIHTUAH A NGAI
China hian ram hrang hrang thiamna lak luhna hmun leh company hrang hrang thiamna lak luhna hmun Special Economic Zone hi lndia-in tih nachang a hriat hma kum 15 velah a lo kalpui daih tawh a. Chinese ho hi communist an ni a, hun rei tak inkharkhip mah se la, Mao Zedong hun laiin Great Leap forward Policy kalpui a, chumi hnuah Special Economic Zone an siam leh a. Guandong-ah te heng zone-ah hian foreign direct investment an ti a, zalen takin khawthlang ramte’n duty free investment an ti a, an ram dan an thlahdul a, western-a industry-te an buntir ta a. Multi national industry bunin an hnathawkah Chinese-te an ruai a, technology an transfer ta a. Hei hian Made in China chu global community market-ah a tiîtawm em em a, hralh a tlak phah reng bawk. Chinese economy chu export oriented-ah an buatsaih ta a ni. Chu bakah, mite ban phak tawka tlawm leh to lutuk lo an siam tel ta tho bawk si a.
Hemi avang hian China hi kawng tinrengah hma a sawn a, an advance a. Thil tam tak siamin, technology hrang hrangah hma an sawn em em a ni. Heng hian ram ṭhang mek leh ram hnufual Cambodia, Sri lanka, South Africa te a luh chilh a, Chinese thil siamte an lei nasa. An thil siamte a quality a, foreign exchange-ah te pawisa a lo pung ta a. Free direct investment chu heng special economic zone-ah hian hmang an phal loin an home industry-te an veng tlat bawk. Heng avangin hian China thil siamte chu a ṭhain foreign market-ah hralh a tla a, a lo hluin an lo hlawk a, an ram economy leh thil siam technology ten nasa takin hma a sawn phah ta a ni.
Japan ram dinhmun chhui leh ila
Japan ram lo dinchhuah dan pawh hi USA lawng sipai (Navy officer) lar deuh mai Commodore Mathew Calbraith Perry, 1853-1854 hian a han tlawh chhuak a, a han tuk tlawm ta mai si a. Japan-in khawthlang US thiamna kan pha lo leh min hneh mai hi a zahthlakin a va pawi ve an ti vawng vawng a. Khawthlang thiamna leh finna el phak tur leh hneh turin 3rd January 1868 khan Meiji Restoration an nei a, 1889-ah Meiji Constitution an din bawk.
Heng bakah an ram rorel dan, sorkar siamtu an thlak a, an hman lai roreltute rorelna Tokugawa Shogunate rorelna hnawlin an paihthla ta a. Young Samurai Warrior Class–indo thiam leh rálhrât Samurai hovin an ramah rorelin ram chu an hruai ta a ni. Sipai chakna an siam ṭha a, lei lam sipai – Army-ah France leh German inkaihhruai dan entawnin an la a. Lawng sipaiah a sang leh chak ber an ngaih United Kingdom tih dan an entawn a. Science leh medicine-ah Russia thiamna an an la lut leh a. Industry leh sumdawnnaah America thiamna an la lut leh bawk.
Khawvela thil ṭha ber zir chhuak turin an zirlaite an tir chhuak a, khawvel thil ṭha ber ber an zir chhuahte chu an ram tan an hawn a. An zirlaite an tirh chhuah chhungin ram dang mithiam an ram hmasawnna thawk tur leh zirtirtuah ruaiin an chhawr bawk.
Hengte avang hian Japan chuan kawng tinrengah hmasawnin, ram chak tak an lo ni thei ta a. Ni 8, September 1904 aṭanga ni 5 September 1905 thleng khan Sakhalin thliarkar inchuhin Russia leh Japan an indo a, Russo-Japanese War an ti a. Hemi ṭum hian Russia an tlawm a, Japan an chak ta zawk a, khawvelin mak a ti hle a ni.
lndopui Pahnihna (Second World War) khan Japan sipai hotu huaisen General Tojo-a’n Japan a kaihruai a. Japan chu chak hleah a inngaih avangin USA, indonaa tel miah lo kha khawih a duh ta tlat mai a. General Tojo-a huaisen vangin kum 1941-ah USA lawng chawlhna Pearl Harbour an zu bomb chiam mai a. USA chu a thinrim hle mai a, Indopui Pahnihna a tel miah lo, USA an zu khawih thut kha USA-in mak a tiin a thinrim hle a ni.
USA chuan phuba lak a tum ta a, Japan sorkarah warning a pe a, inpe tur leh tlawm turin Japan an hrilh a, an inpek loh chuan an khawpui pahnihah atom bomb an thlak tur thu an hrilh ta a. Mahse, Japan indahsang tawh lutuk chuan engahmah an ngai lovin, USA-in atom bomb an neih tak tak an rin loh thu an sawi a. USA-in Japan tlawm tur leh inpe tura an tih chu Japan-in engahmah an ngai ta lo a ni.
Hemi avang hian USA thinrimin an President Harry S. Truman, 33¬¬rd President thupekin Colonel Paul Tibbets Jr-in Boeing B-29 Superfortress bomber Enola Gay thlawhna khalh chhuakin, Japan khawpui Hiroshima-ah August ni 6, 1945 khan atom bomb ‘Little Boy’ a thlak a. Hiroshima khawpui mihring zawng zawng thi fai deuh vek a, an inte a kang chhe deuh vek a ni.
Heti chung hian Japan an la tlawm duh loh avangin August ni 9, 1945-ah Japan khawpui dang Nagasaki-ah atom bomb dang ‘Fat Man’ an tih chu an thlak leh a. Hemi hnu hian Japan chu inpein an tlawm ta chauh a ni.
Japan lo din chhuah dan leh sorkar chak, Russia sorkar pawh hneh thei, USA do ngam, an lawng chawlhna Pearl Harbour pawh December ni 7, 1941-a bomb ngam hi khawvel hriatah Japan sorkar chu chak tak leh huai tak a ni tih hriat tur a nia.
Kan ram zawlneite’n kan ram lei hnuai hauhsakna chi hrang hrang oil leh gas te a tam thu an sawi a, chu chu kan ram thiamnain kan hai chhuak thei rih si lo a. Kan thiamnaa kan hai chhuah hmain China Special Economic Zone ram hrang hrang thiamna an la lut leh Japan ram an inseam ṭha a, ram chak leh ram ropui an lo ni thei ang hian, kan rama party hrang hrang hruaitute hian China thiamna leh Japan thiamna hi kan ramah la lut theih ve se, kan ram hi chuan hma kan va sawn nasa dawn em.
Far East History by Paul Hibbrt Clyde and Berton F.Biers
Meiji Restoration 1889
The Great Leap Forward Campaign launched in China from 1958 to 1962 By Chinese Communist Party leader Mao Zedong
Spacial Economic Zone - Duty Free
- Mordekai V Vungliana