Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Kum hriat reng tur 1990

Kum 36 lai liam tawh, kum 1990 kha khawvel chanchinah kum hriat reng tawh tur a ni a, vawiin thleng hian khami kuma thil thlengte kha hriat reng a nih piah lamah sawi fo a ni.

Pathian thu kal sualpuitu langsar tak Bhawan Rajneesh (1931-1990) chuan serh leh sâng awm loin hmeichhiat mipatna zalen taka hman tur tia zirtirin nasa takin India khawthlang lamah zirtirna a nei a. A zirtirna chu pawmtu awm bawk mah se, mi tam tak chuan dodalin, nasa taka beitu a nei thuai a ni.

A nunnain a tuar dawna hriain Bhawan Rajneesh chu a tlanchhia a, America lamah Pathian fapa ka ni tiin a zirtirna chu tlema tidanglamin Kristian sakhua leh Pathian Fapa a zuk sawichhe leh chiam a. America sorkar beng a thleng a, President Reagan sorkar chuan an ram aṭanga hnawt chhuakin, humhimna zawngin ram hrang hrang 21 a dawr hman a. Khawi ram mah chuan an lo humhim duh si loh avangin India ramah bawk a rawn let leh a, January 19, 1990-ah a boral ta a ni.

Kum 1990 chhunga thil thlenga ngaihnawm ber ni hial tur chu Germany ram pahnih daidangtu bang chim kha a ni. Ram pahnih nia kum 45 chhung zet an inṭhen hnu chuan Oct. 3, 1990 khan unaute an inzawm khawm leh thei ta.

German bangpui hian chanchin a ngah em em a, a tirah, bang pin a nih hma chuan German ram chu Kristian ram niin, sorkar chak leh thiltithei tak a lo ni tawh ṭhin. Indopui Pakhatna leh Pahnihna a thlen chhan pawh khan German ram hruaitu Hitler-a vang a ni ber a, khawvel ram dang tibuaiin, nunna an inchân phah a nih kha.

Indopui Pahnihna tawp lamah German chu khawchhak lam leh khawthlang lamah ṭhen a ni a, khawthlang lam chu Federal Republic of German (FRG) hming chawiin May 24, 1949-ah a lo ding a, khawchhak lam pawh German Democratic Republic (GDR) hming vuahin a ding ve leh bawk. Khawchhak lam (East German) chu communist thurin kalphung zuia kalinm Russia sorkar an zui a, khawthlang lam (West German) erawh chuan America leh British kalphung an zui thung.

Khawchhak lam, communist thurin zawmtute chuan ram rorelna leh politics thilah kum 1952 aṭang chuan khawthlang lam nen inpawh loa inkhârkhip duhin rorelna hrang neih a, a hranga kal an duh a. An mipuite erawh chuan chutiang chu duh loin, mipui nuai tam tak chu khawthlang lamah an pem phah a ni. Chutianga mipui lamin a ruk a rala khawthlang lama an pem tak zelah chuan khawchhak lam chuan thir hling neiin August 1961 aṭang chuan an inṭhenna (ramri)-ah indaidanna bang an siam ta hial a.

Chumi hnuah chuan cement concrete hmangin an khawpui ber Berlin chhungah chuan bang chu an siam a, siam chhunzawm zelin, km. 155 laia thui chu cement concrete chuan an siam a. Feet 12 laia sang leh feet 3-a chhah chuan khawchhak leh khawthlang lam chu a lo inṭhen a, Berlin khawpui pawh a lo phel ta hial a!

Khawchhak lam ram thlàwp Russia chuan chutia hnam khat leh chi khat, unau ni reng kara inkalpawh theih lohna tura indaidanna bang chhah tak awm chu ṭha ti loin, President Gorbachev chuan khaw hawi zau a hun tih hriain, an sorkar kalphung pawh tidanglamin chutianga kawng thar zawh tur chuan German ram chu kal turin a duh a. An kara bang awm chhut chhiat chu tihmakmawhah a ngai a. Nasa taka a thawh avang chuan a hlawhtling a, Russia President Mikhail Gorbachev (1931-2022) chuan he a hnathawh avang hian kum 1990-ah khan Nobel Peace Prize a dawng hial a ni.

Chutiang thu chuan mipui thinlung kai harhin November 9, 1989 zanlai aṭang chuan an theihna lai laiah an hmanraw neih ang ang chuan indaidanna bang an chhu chhe ta a, chumi zan aṭang chuan zalenna kâwl a eng ṭan ta. Chu zan aṭang vek chuan German chhak leh thlang lama unaute chuan kut kuangkuahin lawmna mittui an biangah a luang hial.

October 3, 1990-ah chuan German chhak leh thlang ramte chuan inzawm khawm lehna dâr an khâwng ri a, biak ina dâr zawng zawng an khawng ri a. Ri thei dang zawng zawng bakah, puak thei chi hrang hrang puakin, meithallâwnte nen hlim takin an lawm a. An hnam hla ‘Das Lied der Deutschen’ uar takin an sa a, lawm avangin an biangah mittui a luang tam hle.

Tichuan, an ram hruaitu thar atan German Christian Democracy Party hruaitu Helmut Kohl chu Chancellor atan mi 964 zinga mi 943 chuan an thlang a, Berlin khawpui hawlh phel pawh chu a lo pum leh ta a, German ram chuan rahbi thar a rap ṭan ta. Khawvel ram hrang hrangte aṭangin lawmpuitu pawh an ṭhahnem hle.

Berlin Wall chim hma lawk August 2, 1990-ah chuan Irag ram hruaitu Saddam Hussein chuan Kuwait rûn thutin, a awp zui nghal a. Kuwait lal Emir Sheikh Jaber lal Ahmad al Sabad chu a ṭhuihruaite nen an tlanchhe nghal a. Saddam Hussein chuan sorkar phuah chawp siamin Kuwait chu Irag ram bial 19-na atan a puang zui hmiah a, Kuwait hi kan ram a ni a, British hoin tuipui chhuahka min dansak nana an siam mai mai a ni, tiin chhuahsan a tum tawh lo bur mai.

US mai ni lo UNO thleng chuan Kuwait ram himna tur an zawng a, Irag chu ei leh bara hrêkah an vau zui a, an chhuahvahna kawng pawh an ping nghal. US President George Bush chuan, “Kuwait ram ata Irag hi a mai par thlawn leh tawp tur a ni. Kuwait ramin zalenna a hmuh leh hma chu kut kuangkuahin kan awm mai mai lo ang,” a ti.

Saddam-a a inbengdaih duh tlat loh avangin US leh a thurualpui ram 33-te chuan an ralthuamte chu Irag ram lam hawitirin an tin ta to mai le. Operation Desert tiin January 17, 1991-ah chuan indo an ṭan a, he indona hi Gulf War tia sawi a ni. Saddam-a hi a tlâwm rang hle a, Feb. 28, 1991-ah chuan bân pharin tlawm thu a sawi ta a ni.

October ni 16, 1990-a African National Congress hruaitu Nelson Mandela (71), kum 27 chhung lung ina tâng tawh, February thla tira chhuak a, ni li châm tura India ram rawn kal hnena Bharat Ratna hlan chungchang hi thui deuh taka sawi a chakawm hle.

Ayodhya, UP-a Hindu leh Muslim intihbuai dan chanchin te, October 23-a BJP President LK Advani man a nih vanga BJP MP 86 laiin sorkar laka an hel tak dante pawh a ngaihnawm tak a ni nâin, hmun a chêp deuh bawk si. July 7, 1990-a MNF dintu leh Chief Minister hmasa ber Laldenga boral thute pawh remchang danga sawiah i khêk rih mai ang aw.

- Mahmuaka Chhakchhuak