Written by
- Nick Lalrinmawia

Coffee, Café leh Culture

Coffee, café leh culture hi tunlai Zorama titi lian ber chu a ni lo va, a pawimawh ber paw’n ka hre chuang lo. Mahse, sawi erawh a hlawh a, social media lamah ṭhalaite leh ṭhalai lo deuhte paw’n an khel nasa hle. Café leh café culture hi eng nge? Eng emaw heti tak maia Mizote’n kan ngaihhlut – a ṭhenina an sawisel hi ni le?

1. Coffee

Kum 850 CE (Common Era) hun lai daih khan Ethiopia ramah kêl vengtu hi a awm a, a kel chuan coffee kung aṭanga coffee rah a ei chuan a thâ a za thei em em a, a thothâng a ṭhat phah em em ṭhin. Chuta ṭang chuan coffee rah hian mi tichaktu a pai a ni tih an hre chhuak ta a; chuta chinah chuan coffee hi in nachâng an hriat phah ta niin historian-te chuan an sawi.

Tichuan, 15th Century khan coffee hi Arabia ramah an ching chho a, an in nasa hle bawk. 16th leh 17th Century kan han chuan kai chhoh phei kha chuan Europe ramah coffee chu lutin, hlut a hlawh hle a, darh chak em em a, coffee inna hmun tura duan hran dawrte chu an hawng chho ta luih luih a – chung dawrte chu café tiin an vuah ta a ni.

Kum 2026 kan lo kai a, Aizawl khawpuiah pawh hian kum sawm vel liam taa awm zen zen lo café chu kil tinah an lo inhawng chho ta. Hun eng emaw chen liam taa ‘cold coffee’ emaw ‘coffee’ kan chah ṭhin kha tunlai café-ah chuan hmuh tur a awm ta mang lo va, americano, latte, espresso tihte’n a rawn luahlan ta. Heng ho hi coffee vek tho a ni a, an pawlh danglam dan azira hming hran hran vuah mai an ni.

Entir nan, bawnghnute emaw, cream leh chini (sugar) lam ngaina tan chuan latte hi a tui viau ang a, mahse, chini pawlh loh coffee duh chuan americano chah a finthlak ang. Espresso erawh chu zu tlak pap ang deuha coffee tlak deuh pap duh tan a ṭha thung.

2. Café

Coffee nihna leh a chi hrang hrang hi sawi vek sen a ni lo va, tihian a nawlpui chu kan hrethiamin ka ring. Café-te hian coffee an zuar tur a ni a, mahse, eng nge restaurant nena an danglamna? Restaurant tam takah pawh coffee chu an zuar ve tho si a?

Café leh restaurant inan lohna hi tam tak a awm ang a, inchawhpawlh deuh nukte pawh a awm ang. Mahse, café dik tak chuan a dawrtute a nawr hmanhmawh tur a ni lo tih erawh khawvelina kan pawm tlan a ni. Restaurant-ah chuan rilṭamin kan kal a, kan order a, kan ei a, a man kan pe a, kan chhuahsan mai zel. Café-ah erawh chuan hun a kal muang em em a, hmanhmawhna leh phílîna a awm lo. Café-ah chuan hun a ding a, a titi theih a, lehkha a chhiar theih a, game a khel theih a, coffee no dawm pah zelin i ngaihzawng pawh thu thlum i fah ser ser thei maithei. Tlangval zei deuh phei chuan café hi an hmang ṭangkai ṭhin viau niin ka ṭhianpa chuan a sawi nghe nghe (kei erawhin ka hriatthiam loh lam tak a ni).

3. Culture

India ramah hian Maharashtra (Mumbai awmna) khu café tamna ber niin an sawi a, sangkua aia tam (9,000+) an hawng tawh niin an chhût! Café tam tham tak Aizawl veng tinah pawh an awm chho mek tih chu in hre vek ang. Hetia café rawn piang ta ṭeuh hian kan nun leh kan culture a tidanglam ta hle a, ‘A ṭha ber em aw?’ tiin mi tam takin in ngaihtuah ta foin ka ring. Chuvang chuan, a ṭhatna tam tak zinga tlem azawng thai lan ka duh a ni.

Pakhatnaah chuan, hnathawk leh zirmi tam takin chawlh lailawk nan an hmang a, an bawpchawi (laptop)-te leh lehkhabute bih nan hmangin, coffee-a thluak tiharhtu caffine chu an ṭangkaipui hle.

Pahnihnaah chuan ṭhianho leh chhungkaw inkawmna ṭha tak a ni tel. Hmanhmawh lova thinlunga khatliam sawi bawrh bawrh nan a ṭha phian mai – a tu amah inngaithlain an inen hrek hrek ngai tlat lo va.

Pathumnaah chuan, café hian local artist-te a pui hle bawk. Mizo ziakmi te, kut themthiam te, lemziakmite leh a dangte tan inpho chhuahna ṭha tak a siam a ni. Aizawl café hoah hian local painter lemziah intár a tam hle a, local writer lehkhabu ziah hmuh tur a tam a, local craftsmen-te kutchhuak pawh hmuh tur a awm fo a; heng hian kan artist-te a chawimawi hlein ka hria.

Palinaah chuan, economy tana an ṭhatna hi sawi lang ta ila. Saudi Arabia rama researcher-te chuan café hian a awmna hmun economy 3–5%-in an tisang thei tih an zir chhuak.

Panganaah leh a tawpnaah chuan, in tur leh ei tur tui tak a awm hi a hlutna a ni tel bawk. Kan ṭhiannu pakhatina “Ka puar lo va, mahse, ka lungawi,” a tih ang deuh khan, tunlai ṭhalai rîlrem zawng tak a ni.

4. Thlirna zau zawk

Harry Potter hre ngai lo chu kan awm dawn em ni? He thawnthu ziaktu JK Rowling hian a bu hmasa ber ‘Harry Potter and the Philosopher’s Stone’ (1997) a puahchah lai khan Edinburgh khawpuia café hrang hrangah kalin, coffee no khat dawm chungin a ziak ṭhin a. Rowling hian pawisa a neih loh theihzia thu leh, a pindan zîm tê aṭanga thawnthu ziah ai chuan café-a ziah chuan thlirna zau zawk a pek thu a sawi.

Kum 1888 khan lemziak mi Vincent van Gogh chuan France rama a café chawlhnaah a thil hmuh chu ziakin, chu lemziak chu ‘Café Terrace at Night’ tia vuah a ni a. He oil painting hi vawiin thlenga ngaihhlut niin, Kröller-Müller Museum, Netherlands-ah tar mek a la ni.

American journalist ropui leh Nobel Prize laureate ni bawk Ernest Hemingway pawh khan café-ah thu tam tak a ziak a. A thuziak, ‘American Bohemians in Paris’ tih pawh khan café leh café culture chu a tawnhriat aṭanga thlirin, a sawizau tawh bawk a ni.

5. Ṭha i ti nge ti lo?

Coffee nihna i hria a, café nihna i hria. Kan nunphung leh culture-ah zung a kuai tawh a ni tih pawh hai rual a ni lo. A ṭhatna a tam a, a ṭhat lohna pawh a awm. Kan thlirna aṭang khian café tia tar nazawng hi café an ni lo tih chu i hrethiam uarin ka ring. Hmun ṭhenkhatin alcohol zawrh nan an hmang a, ṭhenkhat lahin party nan an lo hmang bawk a. Heng avang hian râl aṭanga thlirtu nu leh pate tan chuan, “Bawihte, café kal ve miah suh aw,” tih mai pawh a awl dawn em asin. Café kal avanga invaw tate pawh an awm nuk lo maw le? Khawvel kal zelah hian sualna leh awm khawlohna hian thil tam tak a luhchilh mek a (café tiamin), chuvangte pawh chuan a ni ang, Zoram mipuite’n coffee, café leh a ken tel culture hi ṭhalaite hruai sualtu anga kan ngaih nachhan.

Mahse, kan chhui let ang khian, Europe rama café a darh ṭan tirh pawh khan café te hi inhmuh khawmna hmun, hahchawlhna hmun, titi vawrhna, artist-te’na an art an pho chhuahna leh intellectual-te’na an idea an sawihona a ni zawk.

Mimal tawnhriat tlem azawng han sawi ila. 6twelve Café, Falkawnah sawn kan damdawiin awm laiin ka kal fo a, an lehkhabu kawl zawng zawng deuhthaw mi hawhtir phal a, ka tleipuiin, ka lunglen a hnem hle. Chuan, Israel Café, Chanmari saw vawi tam hna kar laklawha ka chawlhna, inzirna leh inpuahchahna a ni bawk – an awm lo ang tih a hlauhawm hle.

6. Tlipna thuchah

Zirmite’n “Khawpuiah re re chuan café a awm ṭhin a ni,” an lo ti a. Mizoram pawh a changkang zel a, he changkanna hian a hma aia nasa lehzualin coffee, café leh a ken tel culture hi a rawn titam dawn a ni. Chuvangin, mipui te, roreltute leh café enkawltute’n a ṭha zawnga hmasawnna khalh kaltu ni turin rilru kan siam a ngai tak zet a ni.

- Nick Lalrinmawia