Written by
- K. Hmingthankaia

India emergency MISA dan leh MDF party kha ka hre chhuak leh ṭhin

Mizo hmeichhe zinga political party president hmasa ber leh la awm chhun bakah, India Emergency laia MISA (Maintenance of Internal Security Act) hnuaia Mizo hmeichhe man leh jail tâng awm chhun chu, tuna nu valai tak ang mai la ni, la tar chhe hauh lova Aizawl College Venga khawsa Pi Sanglianchhungi hi a ni. Ani hi India Emergency hma pawh khan MNF kaihnawihah an lo man tawh ṭhin a, phai lam jail hrang hrangah pawh a lo tâng tawh ṭhin. Jail chhung aṭanga Mizo hmeichhe MP in candidate hmasa ber leh la awm chhun a la ni bawk.

Pi Sanglianchhungi hi Mizo hmeichhe IAS hmasa ber Pi L. Tochhawng leh Mizo hmeichhe IRS hmasa ber nia hriat Dr. Mami (Lalmalsawmi) te u a ni a. Khiangte hnam an ni a, mahse, Pi L. Tochhawng hi chuan a pasal hnam a chawi ta thung. Amaherawhchu, tunah hi chuan kei hi chuan amah Pi Sanglianchhungi chanchin kimchang lam emaw, an party Mizo Democratic Front (MDF) chanchin kimchang emaw sawi ka tum ve hrih lo va, hriat pawh ka hre thûk lutuk lo. Amah hian a chanchin eng eng emawte chu a ziak mek niin ka lo hre ve deuh va, chu chu mipui hmuh theiha a la awm tak leh, chutah chuan eng eng emawte chu chiang deuh zawkin kan la hre thei turah te ka ngai ve deuh mai a ni.

Mizoram UT kan han nih chhoh vel lai, mahse, rambuai khirh tak kan la nih bawk si chho velah khan kan ram boruak hautak tak leh kan politic boruak mumal vak lo karah khan Mizote tana mi hlu tak mai, thu leh hla lamah te, politic lam leh dikna leh rinawmna lamahte Mizote’n kan chhuanvawr leh kan innghahna pakhat Pu R. Vanlawma ho khan Mizo People Party (MPP) tih chu an din a ni. Chutah Brig. T. Sailo (Pu Thenphunga) a lo chhuak a (Pu Ṭhena hi Mizote min chhan tura Mizo mipuite’n kan ṭahawh chhuah a ni mah zawk awm e), Pu Ṭhena ho chuan Human Right Committee chu din a ni ta a. Mahse, Human Right Committee anga hna an thawh chung khan nakina political party anga an la awm hun atan tiin, Human Right Committee phenah chuan MPP pawh chu a lo awm ve ni awm deuh takin min hrilh.

Human Right Committee anga an beih hnu rei vak lovah khan Zoram mipuite khan Pu Ṭhena chu political party din tura an nawr nasat tak em avang chuan, human right anga bei tawh lo va, political party anga an beih tawh zawk tur thu puang tura April 18, 1975-a tuna Vanapa Hall awmnaa hall kan neih hmasak ber, Aizawl Theatre Hall-a an han kal khawm chuan, MPP hruaitu ni mekte chu thu sawi tura koh pawh chu an ni ve ta tlat lo mai a. Chu bakah, Pu Ṭhena hoa an party din tur hming pawh chu amah Pu Ṭhena ngei chuan People Conference party (PC) a nih thu a puang ta mai bawk si a. Chuvang chuan Pu R. Vanlawma hote chuan Mizo People Party (MPP) chu Mizo Democratic Front (MDF) tia thlak zui nghalin, an lo kal chho ve ta tho a ni.

MPP an han din tirh kha chuan hruaitu turte pawh kha an han invuah chawp deuh nawk nawk a, President hmasa ber chu Pu Hmarliana a ni a, a hnuah Mizo inbuan chak lar tak thin Pu Lianhluma kha rei lo te a President leh zawk a. Chumi hnu chuan hna thawk tak tak turin inthlan pangngaiin hruaitu turte pawh chu inthlangin, Pi Sanglianchhungi chu President thlan hmasak ber a lo ni ta a, General Secretary atan Pu AV Pakunga thlan a ni bawk.

MPP an nih lai leh MDF an nih thleng khan an party thil tum an sawi lar ber chu Mizoram economic independence, economic development lam kha an tuipui ber niin an sawi ṭhin. Mizorama thlai leh thei thar hlawk theih dan tur te, leilet leh sangha dil lama kan intodelh theih dan tur te, one crop, one village tih lam te pawh an lo tuipui daih tawh a ni âwm e.

Khatihlai kha chuan MDF kha lâr ve tak an ni. An president kha hmeichhia a nih kher bakah, hmeichhe namailo tak mai leh hmeichhe kawlhsen ve tak mai kha a lo ni kher bawk si a, an party symbol pawh sakeibaknei ngat a ni nghe nghe. Zoram pumah khan boruak an nei lian hman hle a ni. Khatih hun lai khan tleirawl mai kan la ni nâ a, MDF leh sakeibaknei kha chu kan hre lar ve hle. Kan u tlangval hote erawh kha chu a kûl a taiah khan an ṭang ve thinin kan hria.

Kum 1975 June ni 25 zanlaiah chuan India Prime Minister Indira Gandhi thupekin India President Fakhruddin Ali Ahmed chuan National Emergency chu radio aṭangin a rawn puang ta thut mai a. Emergency chhunga an duh duh an mana an dah bo theih nan Maitenance of Internal Security Act (MISA) chu an chelek ta nghal bawk. Khatihlai India ram kha chu hrehawm rem rem tak a ni, rapthlak tak a ni. A chhan leh vang hriat loh leh hrilh lovin mi tam tak an man a, hrehawm takin an tang a, mi tam tak an thi bawk.

Mizo zingah pawh Pu Ṭhenphunga bakah, Pu R. Vanlawma, Pu AV Pakunga, Pi Sanglianchhungi, Pu C. Vulluaia, Pu Thanhawla Luangmual te ho pawh hmun hran hran aṭangin an man ve a. Pi Sanglianchhungi hi chuan Chawlhni zan ka inkhawm kal tur min man, a ti. Pu Ṭhenphunga phei hi chu damdawi ṭha lovin an chiu niin kan ngai a; a hriatna a ṭha lo va, a khawhmuh a fiah lo va, a taksa a khûr dur dur bawk niin an sawi. Mizo mipuite chuan a thih mai kha kan lo hlau em em a, kan thla a lo phang em em mai a ni. Mahse, a lo ṭha chhuak leh thei ta hlauh a nih kha.

MDF hruaitute an man chhan ni awm bera ngaih theih ta ber chu hei hi a ni. Hhatihlai khan MNF ho khan Mizo mipui nawlpui leh an sipai tam tak pawhin an hriat lem loh khan India nena inbiakrem dan tur an lo buaipui daih tawh a, chu chu India khan a lo welcome em em mai bawk si a. Mahse, chu thuruk chu anmahni zingah leh a rûka lo hre vetu Mizo politician-te zinga lo dodaltute ni awma an hriate kha chu hnawk an ti ta em em mai ni awm a ni. Kan kawng dâltu chu kan thian fai zel dawn tih ṭawngkam hrâng tak pawh kha a lar ru rêng a. MNF-te’n independence sual tawh lovin India nen inbiakrem an tum tih thu chu MDF hruaitute’n khawimaw laia an lo sawi chu, engtin nge India beng rang taka a thlen tih pawh hriat lohvin, Saituala public meeting an nei zo an haw hnu lawkah chuan an man zui nghal ta mai a ni. Pi Sanglianchhungi te ho jail chhung tân dan chanchin vel leh MNF hote nena an ṭawngkamte chu anmahni sawi turah dah ta zawk ila.

Indira Gandhi khan engvanga National Emergency kha puang mai chu nge maw a nih le, tih hi chu mithiamte’n an ziak tawh ṭhin a. Ama mimal politic dinhmun chhe mai thei tur leh a mualphona tur venna atana khatiang thil rapthlak tak kha puang ta mai a ni tih lam hi chu mithiamte ziah dan chu a ni tlangpui deuh vek mai. Kha National Emergency leh MISA dan hre pha ho chin India mite hi chuan kha Emergency kha kan huat em em vek mai danah hian, Emergency hrehawmzia leh National Emergency puanna tur chhan tling a nih lohzia chu a chiang mai awm e.

Indian Constitution Article 352-naa awlsam taka National Emergency puan theihna dan awm hi India ram hruaitu lu ber Prime Minister-te’n an hmang sual thei tih hriat a lo ni ta a. Anmahni emaw, an party hamṭhatna tur vang mai mai emawa chhan ṭha tâwk awm lova an nawm an mâka National Emergency an puan theihna dan awm chu India mipuite leh politician-te chuan tihdanglam an lo duh phah ta a ni.

India emergency lai khan Parliament chu ṭhiah emaw, suspend emaw a ni chuang lo va, a hming chuan a la nung ve che che tho a. Mahse, eptu hruaitu lianho–JP Narayan, Moraji Desai, AB Vajpayee, LK Advani leh mi dangte kha jail-ah an khung vek si a, Parliament-ah chuan eptute’n engmah sawi nei ve lovin, ruling lam chuan an duh duh chu an pass thei ta mai a. Parliament ding lai, 1971-a thlan pawh chu 1976-a tawp tur a ni a, mahse, Parliament term tawp tawh tur pawh chu kum 1 extend-na chu an lo pass leh ta zel bawk. Parliament debate awm bawk si lo, election awm bawk si lo, khatih hun lai kha India democracy hun thim lai ber, ‘The Darkest Period of Indian Democracy’ an lo ti ta reng a ni.

Hun thim tak karah chuan Parliament member tur chu kum 1977 March thla chuan kan thlang ve ta nge nge a. He inthlanah hian a ni Pi Sanglianchhungi pawh jail tâng chunga a in candidate ve ni. Mahse, PC party vung lai kha a ni bawk a, an candidate Dr. Roṭhuama chu thlan tlin a ni. March ni 21-a result chuakah chuan Janata Party chu hneh takin an lo tling ta a. Chumi ni lâ lâ chuan India ram hun thim tak Emergency period thla 21 lai awh pawh chu a tawp ve ta nghal bawk.

Pu Moraji Desaia hova Janata lo sawrkar chuan awlsam taka National Emergency puan theihna dan awmna, Indian Constitution Article 352 chu an tidanglam nghal ta a. Hetih hun lai hian politic thil thûk tak chu ka la hre thiam ve chiah chuang lo nâ a, he Article tihdanglam hi chu a pawimawhin a lar bawk a ni ang, hmân aṭanga vawiin thleng hian India Constitution tihdanglam, amendment sawi rik a nih apiang hian ka rilruah hian 44th Amendment 1978 tih hi a lo lang hmasa ber ziah ṭhin.

He Article hi tihdanglam a nih hma chuan ram chhunga buaina a awmin Prime Minister-in President hnenah Emergency puang tura a hrilh chauhvin President-in National Emergency a puang thei ang, tih a ni a; chu chu thla 2 chhungin Parliament-in a pawmpui tur a ni, tih a ni. Tunah chuan, ram chhunga ralthuam nena helna a lo awmin, Cabinet-in President hnena ziaka thurâwn an pek chauhvin a puang thei ang tih a lo ni ta a. Chu chu Parliament House pahniha member awm zawng zawng hmun thuma ṭhena hmun hnih (2/3 special majority)-in thla 1 chhungin an pawmpui tur a ni, tih a lo ni ta. Thla 6 aia rei hman a ṭul dawn a nih pawhin, a ngai ang chiahin special majority pawmpuina bawk lak hmasak zel a lo ngai ta bawk a. Emergency chu Parliament member tam zawk, simple majority-te’n ṭhiah an duh chuan ṭhiah tur a ni ang, tih a lo ni leh ta bawk.

MISA dan 1971-a siam ang ngawt kha chu an lo paih ta bawk a. Amaherawhchu, ram tana mi hlauhawmte chu trial awm lova thla 12 chhung hrên theihna dan hi chu Article 22-ah hian a awm ve hrim hrim a ni. Mahse, tuna India-in a hman tak ber hi chu National Security Act 1980 (NSA) hi a ni ta ber a ni awm e.

Engpawhnise, India danah hian emergency puan theihna dante awm bawk mah se la, heng hun chhung pawh hian khua leh tui tute pawh zalen taka a nun theihna dan, Right to Live an tih mai, Article 21 hi chu a nung reng tur a ni tih a ni a. Dan leh hrai hnuaia dik taka thil tih chhoh a nih chauh loh chuan, mi nunna leh a zalenna chu lak bosak thiang a ni lo, a ti. He mimal nunna leh zalenna tih hi Article 21-ah hian inziak tawi hle mah se, Supreme Court chuan a hrilhfiah thui hle. Chuvangin, Heart of Fundamental Right an lo ti hial nghe nghe ṭhin. Tichuan, emergency puan chu a lo khirh tak em avang chuan kum 1975 hnu lam chuan an la puang leh ta lo chu a la nih hi. Mahse, Mizoramah chuan sa zuarte’n misa dan chu an la hmang reng ta tho chu a nih hi.

Keini ang duangin tapchhak zâwl aṭangin Indian Constitution lam thleng thlengin kan lo sawi ve ta chiam mai si a, dan lam thiamte pawi sawi pawh a hlauhawm ta e. Ka sawi dik lohah pawh ngaihdam ka dil nghal e.

India ramah hian BJP leh Congress hi nasa taka an inhal avang hian, khatia Congress sawrkar laia Emergency puan pawh kha BJP lam chuan tunah hian mipuite rilruah hian nasa taka chawh thawh leh an tum mek a. Khata tuartute pawh kha engtin tin emawa chhawmdawl an tum deuh ni awm tak te khan kan lo hre ve deuh a. Tichuan, Mizoram aṭanga tuar ve hote chu Mizorama BJP ho hnenah chuan Central lama an pute lo hrilh ve turin Mizoram BJP office-ah ka leng ta a. Mizoramah hian MDF party a lo awm tawh tih leh Mizoram aṭanga MISA dana man an awm ve tih pawh an lo la hre ve lo chu mak ka ti deuh a. Political party ni ve siin Mizoram political history an hre lo angreng hle mai a, ka ti deuh nâ a, an party dinhmun thlirin a âwm viau e, ka ti leh deuh tho bawk.

Min lo dawngsawng ṭha viau a, ka thusawite pawh phûr takin an ngaihthla a, phai lam pawh an lo zu hrilh ngei ni âwm tak a ni. Mizoram Governor pawhin hmuh a duh thu a sawi ni âwm takin ka lo hriat thawi ve hi.

Chanchinbuah ringawt hi chuan thil sawi thui theih a ni si lo va, khitiang thu leh tun hma kan ram politic dinhmun velte leh kan mi hmasate chanchin ngaihnawm leh chhuanawm tak takte chu kei takngial pawhin ka hriat ve nîl nialte pawh sawi tel hman ta lovin, khiti khian kimchang lo tak leh phuailuai takin, mahse, sei ve leh zêk tho siin ka han sawi leh ta duah mai a ni a. Remchangah Pu AV Pakunga chanchin tawite tal chu sawi leh kan tum dawn nia.

Mizoram UT nih tirh vel laia sawrkar hnathawk ho, a ṭhen Assam hnuai la ni deuh si, a ṭhen Mizo District Council hnuai ni bawk si kar vel, buaithlak tak kara harsa tak leh dodalna kara sawrkar hnathawk inzawmkhawm pawl, vawiin thlenga a hming ngai FMGSW la ni ta reng din tura a beih nasatzia leh President hmasa ber a nih thu te, Mizorama Law College din ve tura a beih nasatzia, a zir chiang tura state hran hran a tlawh kual thute leh, sawrkar hna bânsana politic lam leh chanchinbu lam a buaipui dan velte pawh sawi a châkawm ve khawp mai; amah Pu AV Pakunga la dam lai ngei hian.

- K. Hmingthankaia