Written by
- Laiu Fachhai

Unity in Uniformity vs Unity in Diversity

Sap ṭawnga ‘unity’ hi Mizo ṭawngah chuan inpumkhatna, inzawmna leh inremna sawina a ni. ‘Uniformity’ tih awmzia chu inan tlânna leh rualkhaina a ni a, danglamna awm lo va, danglam lo taka awmna dinhmun a kâwk. Uniformity tih awmzia letling chiah chu ‘diversity’ a ni a, a awmzia chu mi, hnam, ṭawng leh zia hrang hrang, kal dan leh ngaihdan hrang hrang awmna a kâwk thung. ‘Unity in uniformity’ leh ‘Unity in diversity’ kalphungte hi ram kalsiam policy thlirna eng aṭangin kan thlir dawn a ni. ‘Diversity’ tih hian, hnam hrang hrang (ethnic diversity), ṭawng hrang hrang (linguistic diversity), hnam zia hrang hrang (cultural diversity), sakhaw hrang hrang (religious diversity), ngaihdan leh rilru sûkthlêk dân hrang hrang (ideological diversity) te a huam.

China chuan an ram policy atan ‘unity in uniformity’ kalphung hi ṭha a ti niin a lang. China ram zau tak leh mihring tam tak awmnaah khian hnam leh ṭawng hrang hrang a awm a. Ṭawng leh ziak lamah phei chuan Qin Dynasty (221 BC) hun aṭang khan standardization an lo kalpui tawh a. People’s Republic of China din hnu, 1956 aṭangin Putonghua (Mandarin) chu China-a ṭawng tuallêng (common language) atan nasa takin hman leh zirtir ṭan a ni a, tunah chuan mihring billion 1.4 (nuai 14,000) awmna China leh mihring million 23 (nuai 230) awmna Taiwan ramah ṭawng tualleng atan hman a ni tawh. China leh Taiwan tih loh, ram dangahte pawh Mandarin Chinese ṭawng thiam million 70 (nuai 700) aia tam awma ngaih a ni.

Politics-ah pawh one party system-in an kal a, Communist Party of China (CPC) chauh political party anga a awm phal a ni. One party system chhungah chuan party hruaitute leh ram hruaitute thlanna an nei ṭhin. Development (trade, industry, commerce, economics, transportation, etc.) lamah pawh zalen hle angin lang mah se, eng emaw chen chu sawrkarin a control a ni. Sakhua panga chauh – Buddhism, Taoism, Islam, Protestantism (Christianity) leh Catholicism (Christianity) pawm (recognize) a ni a; heng sakhuate hian CPC kalphung an dodal tur a ni lo. CPC member-te phei chu sakhaw engah mah an awm tur a ni lo.

China ramah khian democracy ramte angin democratic rights leh civil liberties – chanchinbu zalenna (freedom of press), pawl din leh pawla thil tih huaihawt zalenna (freedom of association), sakhua zalenna (religious freedom), political party din theihna zalenna (freedom to form a political party), etc. awm loh mah se, kan sawi tak ‘unity in uniformity’ kalphung an zui avanga khiti khawpa hmasawn chak nia ngai pawh an awm. Ram hmasawnna leh intodelhna ngai pawimawhin, kum 1978 aṭangin dodalna lian awm lovin economic reform an kalpui a. Kum 40 vel chhungin (1981–2019) China rama mirethei, India-in BPL (Below Poverty Line) kan tih chi mi million 800 (nuai 8,000) vel chu retheihna dinhmun aṭanga chhanchhuahin an awm ta a ni. Ṭhenkhat sawi danah phei chuan, China chu a lu (thluak)-ah communism a ni a, a lung (heart)-ah erawh chuan capitalism (free market) a ni e, an ti hial.

Unity in uniformity kalphung chu China-in an ram kalsiam policy atan ṭhatpuiin a hlawkpui thei a nih chuan, he kalphung hi kalphung ṭha, ram zawng zawngte hman ve atan a ṭha phian ang, tih ngaihdan a awm ṭhin. Ram ṭhenkhat tan chuan democracy rorelna buai leh thil sual tamna ai chuan, dikna leh rinawmna ngai pawimawh chunga mipuite ṭhatna ngaihtuahpui tumtu dictator rorelna (benevolent dictatorship) chu a ṭha zawk ang tia ngaihte an awm bawk. Chutiang rorelna entirna pakhat chu Pu Lee Kuan Yew hun laia Singapore kha a ni. A rorelna hnuaiah Singapore chu khawvel ram hmasawn tak, khawpui fai leh thianghlim, crime leh corruption tam lohna ramah a lo chang ta a ni. Ni e, ram leh hnam pakhat tan ṭha hlea langte hi ram leh hnam dangte tan chuan a lo ṭha kher lo, tih erawh hriat a ṭha.

India-ah pawh, Central-a kan sawrkar hrawn mek hian majoritarian agenda kalpui a, ‘One Nation, One People, One Language, One Religion’ system chawisângin ‘unity in uniformity’ kalphung zui a tum anga puhna te a awm ṭhin. Chutianga inpuhnate chu party politics-a inbeihna ni berin a lang. Hindi ṭawng hmang leh Hindu sakhaw bia India-a majority-te chuan an duhthusam a ni ve ang chu. Mizoramah pawh Mizo nih vek a, Mizo ṭawng hman vek a, Mizoram chu Kristian rama chantir tura duhthu samtute an awm ve tho hi maw. Chutihlaiin, India hi ‘One Nation, One People, One Language, One Religion’ nihtir tumna chu Parliament-ah an pass theih a rinawm loh. Chutiang chuan tih tum tak tak ta se, India leh Pakistan inṭhen hun laia buaina ai khan buaina nasa zawk a chhuak thei ang tih Central sawrkar chuan a ngaihtuah ngei ang. Chuvangin, chutiang policy chu a kalpui a rinawm loh.

China anga ram zau ve tak leh mihring zat pawh intluk vel India chuan ‘unity in uniformity’ kalphung ni lovin, ‘unity in diversity’ kalphung kan thlang zawk a. Hei hi kan foundational motto, guiding principle leh cultural slogan atan kan hmang a, India Danpui (Constitution)-ah pawh sawi dan chi hrang hrangin tihlan a ni. Hnam hrang hrang leh ṭawng hrang hrangte chu anmahni puala state hran, union territory (UT) hran leh autonomous district council (ADC) hran siam a ni a; hnam lian deuhte chuan state pakhat aia tam pawh an nei thei.

Politics-ah chuan multi party parliamentary democracy system kan zui a, federal leh unitary system inkawp, quasi-federal system-in kan kal. Mahse, India federalism hi a chak thawkhat hle. State, UT leh ADC te thuneihna hnuaiah department hrang hrang dah a ni a; state, UT leh ADC te chuan an thuneihna chhungah thutlukna siam theihna an nei a, final authority an ni. Mahni state, UT leh ADC teah chuan mahni ṭawng chu official ṭawng atan hman theih a ni a, English emaw, Hindi emaw, official ṭawng atan hmang telte an awm ve.

India-a hnam leh ṭawng chi hrang hrangte chuan mahni sakhua, ṭawng leh hnam zia te kan vawng nung thei a, state pakhat aṭanga state danga kan kalin ṭawng, hnam zia, inchei dan leh ei-in dan te a lo danglam ta vek a ni. State tin mai hi ram zalen (independent ram) kan ang lek lek ṭhin. Hetianga inan lohna (diversity) tam leh nasa tak chung hian ram pakhatah kan chengho thei a, kan inpumkhat thei phian tho. Chuvangin, India anga hnam chi hrang hrang tam tak awmna, mahni hnam, ṭawng, hnam zia leh sakhua te humhalh duh vekna, nation of nations-ah chuan unity in diversity kalphung hi, kalphung ṭha tak, inpumkhatna awmtir thei kalphung a ni. Chutih rual chuan, kan inanna lohnate inhriatpui tawn a, inpawmpui tawnin, inzahsak tawn erawh chu India mi zawng zawngin kan timakmawh a ni.

Mizoram dinhmun bik thlir ta ila. Hnam bil leh chi bil hrang hrang, ṭawng, hnam zia, sakhaw hrang hrang awmna leh history hran neih hlawmna Mizoram atan pawh ‘unity in diversity’ kalphung hi kalphung ṭha a ni. Chutihlaiin, state ṭawng tuallêng (official language) atana Lusei ṭawng (tuna Mizo ṭawng ni tawh) hman erawh a ṭha. Sâp ṭawng pawh official ṭawng atan hman tel a ṭha. Hnam bil leh chi bil hrang hrangte’n ṭawng tualleng atan Mizo ṭawng hman an pawm a, thiam an tum bawk a, puitling tak leh zah takin an hmang mek a ni. Mahni chi bil leh hnam bil ṭawng, hnam zia leh history te humhalh a, tiseilian chungin Mizo ṭawng chu kan tualleng ṭawng atan kan hmang ang a, ‘unity in diversity’ kalphungin kan kal ang a, kan ṭha tlang mai ang.

A tawpah chuan, ‘unity in diversity’ kalphung hi hnam leh ṭawng hrang hrang awmhona, he leiram tan hian kalphung ṭha a nihzia Bible-ah pawh kan hmu. Galatia 3:28-ah, “Juda leh Jentail, bâwih leh bâwih lo, mipa leh hmeichhia a awm chuang tawh lo, Isua Kristaah chuan in zain pumkhat in ni,” tih kan hmu a. He Pathian thu hian Juda Kristiante chu Jentail Kristian an ni vek tawh tur a ni tih a sawi lo a, Jentail Kristiante pawh Juda Kristian an ni vek tawh tur a ni tih a sawi lo bawk. Juda mi leh Jentail mite chu Kristian an nih tawh avangin an hnam nihna kalsanin, Kristian chauh an ni tawh tur a ni tih pawh a zirtir lo. Kristian an ni tawh a nih pawhin an hnam nihna chu an chhunzawm zel ang a, Kristian an nih tawh avangin hnam leh hnam inhmelma lo leh inhaw tawh lovin, inhmangaih tawn zawkin, Krista-a an inpumkhat tawnna lam thuchah leh zirtirna zawk a ni.

Ni kin nia Lal Isua hmel kan hmuh hunah pawh mahni ṭawng ṭheuhin Beramno Lal Isua chawimawin a fak hla kan sa dawn a ni (Thupuan 7.9–10):

Chûng hnuah chuan ka han en a; tin, ngai teh, mipui tam tak, tu ma chhiar sên loh, hnam tin zînga mi te, chi tin zînga mi te, mi tin zînga mi te, ṭawng tin zinga mi te puan vâr sina tûmkau kengin, lalṭhutphah hmaah leh Berâmno hmaa ding ka hmu a; tin, chûngte chuan aw ring takin, “Kan Pathian lalṭhutphaha ṭhua hnênah leh, Berâmno hnênah chhandamna,”tiin an au va.

- Laiu Fachhai